OCZAMI DZIECKA, MAMY I TATY
Author: OMMM, Zespół
Date: 2018-06-12T00:00:00+00:00
Publisher: ZP SINDRUK

Spis treści

Spis treści

Moja historia

Eksperckim okiem

Domowa apteczka opolskiej mamy

Moim najważniejszym zadaniem w życiu jest bycie tatą, bo dzieci to wszystko, co mamy najcenniejszego, to wszystko, czym jesteśmy i czym będziemy.

Obecnie zawodowo jestem marszałkiem województwa opolskiego i jako szef regionu oddaję w Wasze ręce książkę wypełnioną wzruszającymi historiami opolskich rodzin.

Powstała ona dzięki jej bohaterom oraz Paniom, które tworzą akcję Opolska Mama ma Moc.

Kiedy w 2017 roku oddałyśmy w Wasze ręce pierwszą książkę Opolska Mama ma Moc, nie spodziewałyśmy się tak szerokiego i przychylnego odbioru. Przerosło to nasze oczekiwania, tym bardziej, że z wielu stron pojawiły się pytania o ciąg dalszy. Wasze pozytywne podejście do akcji Opolska Mama ma Moc inspirowało nas do organizacji wielu warsztatów tematycznych, spotkań z Wami oraz Waszymi dziećmi. Nawiązałyśmy mnóstwo nowych, ciekawych kontaktów, które stale wykorzystujemy w planowanych dla Was wydarzeniach. Efektywnie współpracujemy nie tylko z opolskimi mamami, liderkami środowisk lokalnych. W ramach akcji Opolska Mama ma Moc wspierają nas również Panowie. Przykładem tego jest stowarzyszenie Tato.Net. Wspólnota, jaką tworzymy w naszym województwie, może być przykładem dla innych. Jest to bardzo mobilizujące dla nas, aby więcej i coraz lepiej działać na rzecz opolskiej rodziny.

Oddając w Wasze ręce naszą drugą książkę, mamy nadzieję, że wzbudzi w Was równie pozytywne emocje i będzie dla Was przydatna w podróży, jaką jest bycie rodzicem. Co w niej znajdziecie?

Opolskie rodziny ponownie otwierają przed Wami swoje serca i dzielą się swoimi doświadczeniami na temat rodzicielstwa. Każda historia to niebywały ładunek emocji. Nie zawsze wszystko układa się jak w bajce. Nie zawsze jest łatwo i bez problemów. Przesłanie, jakie płynie z tych opowieści, można ująć w słowach:

Cokolwiek by się nie działo - razem można pokonać każdą przeszkodę. Miłość, rodzina dają największą moc.

Lubimy łączyć teorię z praktyką, poprosiłyśmy opolskich ekspertów, żeby się podzielili z Wami swoją wiedzą i doświadczeniem. Czasami w roli ekspertów są dzieci, a świat widziany ich oczami powinien być dla nas drogowskazem.

Ostatni rozdział to Domowa apteczka opolskiej mamy. To miejsce, specjalnie dla Was, opracowała Karina – na podstawie własnych doświadczeń. Wszystko, co tam znajdziecie, jest przez nią sprawdzone i stosowane w życiu codziennym. Jako opolska mama przekonuje nas do czerpania ze źródeł natury każdego dnia.

A teraz podziękowania: Pierwsze podziękowania otrzymuje od nas Pan Andrzej Buła, Marszałek Województwa Opolskiego, za to że stale darzy nas zaufaniem i wierzy w nasz zespół. Pani Profesor Dorocie Simonides za bycie dobrym duchem naszej akcji oraz inspirowanie nas do dalszych działań. To właśnie Pani Profesor zmobilizowała nas do tworzenia kolejnej książki. No i jest.

Dziękujemy wszystkim opolskim rodzinom, które zgodziły się podzielić swoimi doświadczeniami i osobistymi przemyśleniami. Wiemy, że nie zawsze było to łatwe.

Dziękujemy ekspertom z naszego regionu, za to że znaleźli czas by podzielić się z nami swoją wiedzą i doświadczeniem. Wzbogaciło to naszą książkę o wiele pomocnych informacji, które można wykorzystywać w życiu codziennym.

Szczególne podziękowania składamy również Paniom Ewie Skirzewskiej oraz Joli Wasiel za pomoc w nawiązaniu kontaktów z bohaterami książki. Pani Agnieszce Gabruk z Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej w Opolu za podpowiedzi i udział w naszym, wspaniałym zespole Opolska Mama ma Moc.

To wszystko nie udałoby się, gdyby nie pasja i energia Kariny do nowych wyzwań oraz umiejętność przekonywania innych do ich realizacji. Dzięki zaangażowaniu Pani Edyty Hanszke oraz Łukasza Józwenko, udało się opisać słowem i obrazem świat Oczami Dziecka, Mamy i Taty. Codzienne wsparcie Agnieszki, Doroty, Karoliny, Mai i Danusi pozwoliło prawie bez stresu skoordynować wydanie książki, a także przygotować i przeprowadzić wiele ciekawych wydarzeń dla opolskich Dzieci, Mam i Ojców.

Nie sposób wymienić wszystkich wspierających, inspirujących, realizujących, bez których ani nie byłoby tej książki, ani akcji Opolska Mama ma Moc.

Zatem dla Was ogromne, serdeczne:
Dziękujemy!

prof. dr hab. Wiesława Piątkowska-Stepaniak
prorektor Uniwersytetu Opolskiego

Książka, która krzepi, poucza, wzrusza.

Dramatyczne historie przynoszące wiarę w ludzi. Szkoła życia, gdzie rodzice dzieci, opiekunowie każdego dnia zdają trudne egzaminy. Książka, to także dawka humoru, przykłady heroizmu rodzin i praktyczne porady jak żyć w trudnych czasach.

dr n. med. Janusz Zaryczański ordynator Oddziału Pediatrii
Uniwersyteckiego Szpitala Klinicznego w Opolu

Niejednokrotnie podziwiamy wybitnych ludzi sportu, geniuszy nauki.
Nazywamy bohaterami tych, którzy zrobili coś nadzwyczajnego, medialnego. A ile razy pomyśleliśmy o tym, że prawdziwi i wielcy bohaterowie żyją tak po prostu, na co dzień wokół nas. Podkreśla to książka „Oczami dziecka, mamy i taty”, czyli niezwykła publikacja, która łączy w sobie historie silnych i kochających się rodzin. Duża część książki poświęcona jest życiowym przykładom zmagania się z cierpieniem, chorobą, takim „zaskoczeniem” od życia. Każda opowieść z osobna daje dużo energii, uśmiechu, a co najważniejsze, może stać się podporą dla tych, którzy z chorobą i trudnościami dopiero uczą się zmagać.

Z punktu widzenia medyka bardzo cenny jest rozdział książki poświęcony wypowiedziom ekspertów w wielu dziedzinach. Poczynając od lekarzy, przez psychologów i pedagogów - każdy z nich dzieląc się swoją wiedzą i doświadczeniem staje się dla rodziców dużym wsparciem i autorytetem. Co więcej, należy podkreślić, że publikacja jest napisana przystępnym językiem, co sprawia, że lekko i bardzo przyjemnie się ją czyta. Ubogacona jest wieloma pięknymi fotografiami, które przedstawiają roześmianych rodziców i dzieci... czytając czujemy emanującą z tych twarzy radość, miłość, troskę i szczęście.

Ta książka prawdziwie napisana jest „Oczami dziecka, mamy i taty”.

dr n. med. Lucyna Sochocka wykładowca PMWSZ w Opolu
prywatnie mama zastępcza trójki dzieci

Książka, którą trzymacie Państwo w ręku, po trzykroć skłania do popełnienia grzechu pychy.

Po pierwsze, rzec można, że opolscy Rodzice są Wyjątkowi! Co za tym przemawia: podejmują decyzje życiowe tak trudne, że mało kto świadomie i dobrowolnie zdecydowałby się pójść w Ich ślady, np.: decydują się urodzić i wychować dziecko obciążone wadą wrodzoną, stać się rodzicami zastępczymi lub pogotowiem opiekuńczym dla czwórki, a nawet piątki dzieci, podjąć się radości bycia rodziną wielodzietną, w tym wielodzietną rodziną adopcyjną!

Po wtóre, że są Szczęśliwi! Realizując się w roli Mamy i Taty oddają swoim dzieciom to, co mają najcenniejszego – swoją miłość, swój czas, oddają siebie, czerpiąc przy tym ogrom radości.

Po trzecie, że są dumni z tego, kim są dla swoich dzieci. Nie załamują się pod ciężarem trosk i kłopotów dnia codziennego, podchodzą do życia zadaniowo, a przy tym profesjonalnie. Potrafią korzystać z pomocy specjalistów, którzy swoją wiedzą, doświadczeniem i pasją dzielą się zawsze, kiedy jest ku temu sposobność.

Historie, które Państwo przeczytacie, tego właśnie dowodzą.

dr n. wet. Natalia Dąbrowska opolska mama

Dziecko instynktownie lgnie do natury. Dla dziecka współistnienie ze zwierzętami jest naturalną potrzebą...

Lekarze medycyny walczą o zdrowie i życie jednego tylko gatunku – człowieka. Lekarze weterynarii – o pozostałe gatunki świata zwierząt. Wszystkie zwierzęta żyją w otoczeniu człowieka. Część z nich, żywych przecież istot, służy niestety wyłącznie jednemu – poświęcić się dla możliwości przeżycia ludzi, czyli dać się przez człowieka zjeść. Część żyje jako zwierzęta dzikie, jak najdalej od ludzi. Są też zwierzęta udomowione, bardzo nam bliskie. I to jest właśnie wielka szansa dla człowieka, zwłaszcza dla dzieci. Żyć w otoczeniu zwierząt. Bo wszystkie zwierzęta – i te rzeźne, i te dzikie, i te domowe – są naszym światem. Są naszą naturą. Są nierozerwalnym składnikiem naszego życia. Nie ma zdrowia i życia człowieka bez świata zwierząt.

Ludzie muszą nauczyć się na powrót kochać zwierzęta

Książka uwiodła mnie swoją szczerością i pozytywną energią. Dla mnie - czynnego zawodowo lekarza weterynarii – ze stron książki emanuje rodzinne ciepło, serce, szczere emocje, a do tego wspaniały matczyny profesjonalizm. Sama także jestem aktywną mamą małego Jasia. Czytając książkę wczuwałam się w rolę Opolskiej Mamy z Mocą. W wielu opisywanych sytuacjach wzruszałam się do łez i śmiałam na zmianę. Wszyscy Rodzice muszą wierzyć, że mają moc, która czyni ich niezwykłymi w ich zwykłej codzienności.

Życzę wszystkim, szczególnie Opolskim Mamom, które mają Moc, wspaniałej lektury.

Rozdział 1 - Moja historia

Znana kawiarnia w śródmieściu. Ulubione miejsce Rafała Rzepki na złapanie oddechu, spotkanie z poznanymi tu znajomymi, wypicie dobrej kawy, taki mały relaks dla zapracowanego, bo prowadzącego dwa biznesy człowieka. Siadamy w ustronnym kącie. Na fotelu obok taty mości się siedmioletnia Milenka. Oczy jak węgielki, długie, czarne, kręcące się włosy, roześmiana buzia z ruszającym się mleczakiem – powodem do dziecięcej dumy. Co rusz wpatruje się w okno – Czeka na „kawiarnianą” przyjaciółkę – wyjaśnia tato, z rozczuleniem przygładzając dłonią niesforne włosy małej.

Tadzio jest podobny do siostry. Czarna, krótka fryzurka, takie same jak ona oczy, do tego ciemne, gęste, ściągnięte brwi. Obydwoje są drobnej budowy ciała. – Milenka świetnie się z nim bawi, jest bardzo troskliwa – opisuje tato, a dziewczynka potwierdza to kiwaniem głową i dodaje: – Bardzo lubię go przytulać.

A i Tadzio uwielbia to siostrzane przytulanie, co potwierdza szczerym uśmiechem. Między rodzeństwem jest półtora roku różnicy. Milenka to już uczennica, Tadzio przedszkolak. Narodziny obydwojga były dla Rzepków trudnym przeżyciem. Milenka rodziła się kilkanaście godzin, a po tym jak przekręciła się w brzuchu mamy Kamili w poprzek, trzeba było rozwiązać ciążę cesarskim cięciem. Rafał towarzyszył żonie przy porodzie. Nerwy miał napięte jak postronki. Na szczęście, wszystko skończyło się dobrze. Czarnooka córeczka była śliczna i zdrowa.

O drugiej ciąży dowiedzieli się podczas rodzinnego wyjazdu na Teneryfę ze znajomymi, gdy żona Kamila zaczęła wymiotować. Pierwsze skojarzenie – zatruła się. Żartowali, że znów ma urlopową przygodę – wcześniej zdarzało się jej przeziębić w tropikach. Okazało się, że to „przygoda” na całe życie. Mieszkali wówczas w Opolu w kawalerce siostry, a Rafał (z wykształcenia prawnik) rozkręcał w mieście swój biznes wynajmu miejsc noclegowych. Mówi, że żadnego z dzieci nie planowali, szczególnie się na ich przyjście nie przygotowywali, ale czekali na obydwoje z radością.

Nic nie zwiastowało tego, że Tadzio urodzi się z wyjątkowo rzadką chorobą genetyczną – zespołem Cornelii de Lange. Po pięciu latach życia z Tadziem, Rafał opowiada o tym niemal jak medyk, sypie terminami, statystykami: – To zespół skazy genetycznej polegający na przeskoku genów w trakcie zapłodnienia tak, że wierzba zaczyna być gruszką i już nic się nie da na to poradzić. Występuje w kilku odmianach. Nie ma na to wpływu wiek rodziców czy uwarunkowania środowiskowe. Podczas gdy zespół Downa zdarza się raz na tysiąc urodzeń, to z tym zespołem w Polsce jest ponad sto przypadków, a na Opolszczyźnie – może 2–3. Próbki nasze i Tadzia nadal krążą po świecie w celach diagnostycznych, bo na razie z badań wynika, że synek jest wyjątkiem wśród wyjątków – nie potwierdzono u niego najczęściej występującej mutacji genów.

W opolskim szpitalu diagnozę usłyszeli tuż po porodzie. – Nie byliśmy na to przygotowani, to był szok. Tadzio nie oddychał, został zaintubowany i od razu przewieziony na WCM, na drugi dzień operowany. Miał przepuklinę wewnątrzprzeponową. Żona, z komplikacjami po cesarce, została w szpitalu położniczym. Ja towarzyszyłem synkowi w tych pierwszych dniach – opisuje Rafał. Milenka miała wtedy półtora roku, ale zachowywała się niezwykle dojrzale. Wyczuwała, że tacie potrzebne jest wsparcie. Zabierała go na spacery. Może to brzmi dziwnie, ale tak było – podkreśla Rafał. – Każdy chce mieć zdrowe dziecko, narodziny Tadzia były dla mnie przeżyciem krańcowym.
Potem zaczęły się dobre wieści. Tadzio został odłączony od respiratora. – Najpiękniejszym momentem było, kiedy jeszcze okręconego aparaturą medyczną, podano mi go do kangurowania, bo żona była jeszcze w szpitalu. Przyjąłem go na klatę, dosłownie i w przenośni. Wcześniej miałem huśtawki nastrojów, nie mogłem wyjść z szoku po porodzie. Wtedy, kiedy przytuliłem go do siebie, poczułem, że będzie dobrze. To był przełom.

Tadzio urodził się w listopadzie, a w grudniu, na Boże Narodzenie, był już z rodziną.

W kawalerce zrobiło się ciasno, ale radośnie i dużo spokojniej po tygodniach spędzonych w szpitalu. Dopiero niedawno Rzepkowie przeprowadzili się do swojego domu. Tadzio ma pięć lat. Chodzi do przedszkola specjalnego, choć nie dosłownie, bo fizycznie jeszcze raczkuje. – Ta choroba polega na tym, że jest się wiecznym dzieckiem. Tadzio waży 10 kilogramów i w rozwoju jest na etapie dziecka rocznego – opisuje tato.

Jedna z lekarek powiedziała Rzepkom po porodzie synka, że teraz cały ich świat diametralnie się zmieni. Rafał zapewnia, że żyją normalnie, pracują, opiekują się dziećmi, jeżdżą na wakacje, mogą liczyć na kochających dziadków, gotowych do pomocy przy opiece nad wnukami. Korzystają z niej od czasu do czasu, ale sama świadomość takiego wsparcia jest dla młodego małżeństwa ogromnie ważna. Milenka była pierwszym po 20 latach dzieckiem w rodzinie żony, ale Kamila – jak na matkę przystało – zmierzyła się z nowymi obowiązkami, wchodząc w nie ot tak, z marszu. Rafał z kolei miał wprawę w opiece nad maluchami, bo zajmował się i młodszym o 12 lat bratem, i dziećmi starszej siostry. Przewijanie pieluch, kąpiel czy pielęgnacja pępka nie była dla niego wyzwaniem.

Wyzwaniem było przyjęcie informacji o Tadziu. – Ludzie boją się tego, czego nie znają. Mówią: „o Jezu, ale masz przerąbane”. A ja myślę, że może to dobrze, że Tadzio pojawił się u nas, bo jest kochany. To dziecko nas czegoś uczy, każe mi inaczej działać, docenić dobra inne niż materialne. Staramy się dać mu to, co możemy, ale mamy świadomość, że będzie dzieckiem przez całe życie i przez całe życie będzie z nami.

Choć przedszkolak Jaś to już niemal mały mężczyzna, to jego mama Zosia potrafi odtworzyć w pamięci wiele detali z życia synka, także z życia płodowego. Rezolutny maluch urzęduje na podłodze z samochodami i od czasu do czasu próbuje ściągnąć na siebie uwagę mamy. – Ani przed ślubem, ani nawet po ślubie nie planowaliśmy dzieci. Twierdziłam, że nie muszę ich mieć. A mąż nie naciskał, aż do czasu, kiedy jego koledzy zaczęli się po kolei chwalić ojcostwem – wspomina Zofia Wieszczeczyńska-Anlauf. – Po namowach męża dałam się przekonać. Jako takie wyobrażenie o obowiązkach rodzicielskich miałam, po tym, jak zostałam chrzestną dzieci brata, a chrześnicą nawet zajmowałam się, gdy bratowa musiała wrócić do pracy. Ale mój poród wyobrażałam sobie tak, że wchodzę do szpitala i od progu proszę o znieczulenie.

Przygotowania do zajścia w ciążę Zosia zaczęła od wizyty u lekarza, zrobienia badań, łykania kwasu foliowego i zmiany diety na zdrowszą, z większą ilością warzyw i owoców. Efekt był już po czterech miesiącach. Jeszcze lekarz niepewnie wpatrywał się w monitor podczas USG, a Zosia już była pewna, że jest w ciąży.

Potwierdziła to wkrótce potem testem, nad którym rozpłakała się ze szczęścia. Podczas kolejnej wizyty lekarz był już pewien, że to ciąża. Ponieważ już na początku ciąży opolanka nie czuła się dobrze, musiała pójść na zwolnienie lekarskie. – Pracę miałam stresującą, więc nie było dyskusji z lekarzem, brałam leki wspomagające utrzymanie ciąży, prowadziłam oszczędny tryb życia, żadnych ekstremalnych sportów czy szaleństw. Prawie 8 miesięcy spędziłam w domu – wspomina. To był podwójnie owocny czas, bo w oczekiwaniu na narodziny dziecka, ale także w towarzyszeniu ciężkiej chorobie taty.

Bardzo dużo czasu Zosia spędzała w domu rodzinnym i wspierała mamę w opiece nad tatą. – Nawet Jaś wiedział, że coś jest na rzeczy, bo pojawił się prawie dwa tygodnie wcześniej, żeby przywitać i szybko pożegnać dziadka – mówi łamiącym się głosem opolanka. – Narodziny syna będą kojarzyły mi się ze sprzecznymi uczuciami i to nie z powodu baby blues. Radość z dziecka mieszała się ze smutkiem i żalem związanym z odchodzeniem taty.

Jaś poniekąd zastąpił dziadka w rodzinie. Imię dostał po zmarłych z rodziny: pradziadku Janie i prababci Janinie ze strony Zosi, pradziadku Hansie ze strony Adama, męża Zosi, a drugie imię – Józef – także dostał po dziadku Adama. – Mąż miał wybrane imię dla dziewczynki. Może się jeszcze zdarzy, więc nie zdradzę jakie – uśmiecha się Zosia.

Choć w przesądy Anlaufowie nie wierzą, to nawet najbliższym ciążą pochwalili się po trzech miesiącach, kiedy nabrali przekonania, że nic złego zdarzyć się już nie może. Pierwsi dowiedzieli się rodzice Zosi i teściowie, którzy otrzymali zdjęcie „fasolki”. Jedni i drudzy ucieszyli się bardzo. Informację o płci młodzi rodzice zachowali do samego końca w tajemnicy, Adam – po wymuszonej przez żonę „przysiędze” – nie krył radości. Banan na jego twarzy był w tym momencie iście filmowy. Wiadomo – fajnie mieć pierwszego syna.

Zosia mówi, że przez 9 miesięcy miała sporo czasu na przygotowanie się do porodu: dbała o regularne i zdrowe jedzenie, dużo spacerowała, bo ćwiczyć intensywniej nie mogła, brała zalecone przez lekarza leki.

Specjalistycznych, dodatkowych badań nie robiła, bo nie było wskazań. Za to wszystkie z karty ciąży, co do joty. Mając dodatkowe ubezpieczenie medyczne, Zosia korzystała z prywatnej opieki lekarskiej. – Już podczas pierwszych wizyt u lekarza dowiedziałam się, że każdej kobiecie ciężarnej przysługuje dofinansowane przez NFZ przygotowanie do porodu. Tak trafiłam do poradni Zdrowej Rodziny, gdzie korzystałam z zajęć i opieki położnej, która jeszcze przed rozwiązaniem nie raz służyła mi radą i pomocą – opisuje Zosia. – Dzięki temu byłam bardzo dobrze przygotowana, wiedziałam czego chcę, wiedziałam, jak ma wyglądać plan porodu, z czym iść do szpitala. Dało mi to dużo spokoju przed samym rozwiązaniem, bez stresu, bez negatywnych emocji – analizuje. Opolanka pamięta do dziś, że tematem jednego z wykładów był poród w ekstazie, o czym przekonała się na własnej skórze. – Potwierdzam, że można rodzić pozytywnie, bez bólu i bez znieczulenia. Rodziłam naturalnie i jestem bardzo zadowolona.

Przygotowania do narodzin syna opolanka zaczęła w szóstym miesiącu. Po kilku tygodniach niemal wszystko było gotowe, bez szaleństwa wybierania dziesiątek niepotrzebnych, za to markowych rzeczy.

Do tego także przydały się zajęcia przygotowujące do narodzin dziecka i praktyczna natura Zosi: jak nie musiało być nowe, to nie było. Torba do szpitala też została spakowana zawczasu. Dziś Zosia mówi, że dorzuciłaby do niej jeszcze butelkę wody i ciastko, żeby przegryźć po porodzie.

W dniu, kiedy urodził się Jaś, przyszła mama wybrała się z mężem do sklepu po jakieś ostatnie sprawunki i spektakularnie, w filmowym stylu wyszła z auta i odeszły jej wody. Jeszcze zażartowała, żeby dokończyć zakupy, ale mężowi już do śmiechu nie było. – Wróciliśmy do domu. Na pełnym relaksie wzięłam prysznic, a mąż w tym czasie dopakowywał torbę i niecierpliwie stukał w drzwi łazienki, wiedząc, że na dojazd do szpitala w Krapkowicach, który wcześniej wybrałam, mamy jakieś 20 minut drogi. Z trasy zadzwoniłam jeszcze, czy mnie przyjmą, a aplikacja, z której korzystałam podczas ciąży, sygnalizowała, że skurcze mam już co cztery minuty – wspomina z nieskrywaną radością Zosia.

Zdecydowali się na poród rodzinny, ale bez udziału Adama w finałowym momencie. Nie mieli na wszystko zbyt wiele czasu. Wody odeszły Zosi dwadzieścia minut przed siódmą, a dziesięć po dziewiątej już tuliła synka do piersi. W tym czasie Zosia zdążyła uzgodnić z położną plan porodu, odebrać telefon od cioci, której wyjaśniła, że głos ma zmieniony, bo boli ją głowa, zrobiła jeszcze rundę po korytarzu i położyła się do badania KTG, kiedy położna krzyknęła do niej, że ma już skurcze parte. Potrzeba było pięciu takich skurczów, żeby urodził się Jasiu. Za wychodzącym z sali Adamem niósł się krzyk żony. - Ponoć to był wrzask, ale bólu nie czułam. To była taka instynktowna reakcja pomocna w porodzie – wspomina Zosia. Adam wrócił przeciąć pępowinę. Zosia tuliła synka. Mówi, że magicznym momentem było przystawienie go do piersi. – Po porodzie byłam bardzo zmęczona, więc położne zaproponowały, że zajmą się Jasiem w nocy, co przyjęłam z wdzięcznością. Zeszłam z łóżka do toalety i stała się ciemność – relacjonuje. – Po tym zrozumiałam, jak nietrafiona okazała się moja wielka niechęć do dzielenia pokoju z kimś innym po porodzie. Druga mama wezwała położne, a ja dowiedziałam się o tym, kiedy układały mnie ponownie na łóżku. To mi uświadomiło, ile energii traci się podczas porodu i jak przydatne byłoby w tym czasie ciasteczko, którego nie zapakowałam do torby.

W czwartej dobie od porodu Zosia i Jaś wrócili do domu. To był moment na poinformowanie rodziny o narodzinach synka. Na dzień dobry wszyscy zostali poproszeni o umycie rąk, a wybrani mogli potrzymać maleństwo na rękach. – O ile poród przeszedł gładko, to pierwsze tygodnie po porodzie były dla mnie hardcorowe: w dobie Jasia nie było podziału na noc i dzień, a że był karmiony naturalnie, to jadł co trzy godziny. Potem było tylko trochę lepiej: do drugiego roku życia synka chyba nie przespałam całej nocy. Wydawało mi się, że byłam przygotowana, że będzie dzieckiem cycuchowym, głośnym, domagającym się kołysania i noszenia, że nie zawsze będzie tak, jak ja chcę, ale rzeczywistość okazała się jeszcze bardziej skomplikowana – zauważa Zosia, ale po chwili dodaje, że macierzyństwo jest boskie. – Nie miałam dnia, że chciałabym wrócić do czasów przed, ale łatwe to nie jest, mimo że wiedziałam, na co się piszę.

Karol siedzi na kanapie w pokoju stołowym, wpatrzony w ekran tabletu, na którym widać konsolę samochodu i przednią szybę. Wcielanie się w rolę kierowcy przychodzi mu bez trudu, a jazda nie budzi w chłopcu wielkich emocji. W końcu tato zajmuje się tym fachem od lat. Prowadzi firmę transportową w Brzegu: cztery autokary; przewożenie uczniów, pracowników, wycieczek; w trasy jeżdżą kierowcy i sam właściciel.

– Syn miał 4,5 roku, kiedy siadał już ze mną za kierownicą autobusu – uśmiecha się Bogusław Lisowski. – Na znakach zna się jak mało kto. Teorię prawa jazdy chyba już by zdał na egzaminie. Tylko do pedałów nie sięgnie. Czekam, jak skończy szkołę średnią i powie, że przejmuje biznes, a ja sobie wtedy odpocznę. Licencję mam kupioną na 50 lat, a dziś trudno o jej zdobycie, droga jest – analizuje tato i dodaje, że biznes już nie jest tak intratny, jak przed laty, kiedy na jednym autobusie zarabiał więcej niż dziś na czterech. Ponad połowa zysków idzie na drożejące paliwo.

Szczupły, filigranowy blondynek, uczeń trzeciej klasy podstawówki do dalekosiężnych planów ojca się nie odnosi. Niby pochłania go gra, ale słucha jednym uchem, bo od czasu do czasu wtrąca swoje zdanie do rozmowy. Choćby wtedy, gdy tato opowiada, że aby spędzać więcej czasu z synem, zabiera go latem na turnusy dla dzieci, które obsługuje jako kierowca. – Ale sam więcej na koloniach nie zostanę – zastrzega zdecydowanie Karol. Tato tłumaczy, że to skutek złych doświadczeń z ostatnich wakacji: zapisał syna jako uczestnika, wychowawczyni była surowa, Karol trzy pierwsze noce przepłakał. Żarty ze swatania przez ojca ze szkolną koleżanką też nie przypadają chłopcu do gustu. – Nie lubię jej – argumentuje. – Ale dlatego, że brunetka? – droczy się tato.

– Mnie się ona podoba i już ustaliłem z jej tatą warunki waszego małżeństwa, co kto wam przekaże – kontynuuje rozbawiony ojciec. Oburzony wzrok Karola znad tabletu mówi wszystko, co na ten temat sądzi 8-latek.

– Małego wychowuję sam od 2013 roku. Małżonka w wieku 41 lat zmarła na raka po 3,5-rocznej walce. Syn miał wtedy 4,5 roku. Jakoś sobie radzimy z pomocą babci – opowiada pan Bogdan. Praca w firmie przewozowej, od właściciela i kierowcy w jednej osobie, wymaga dużej dyspozycyjności. – W poniedziałek wstaję o szóstej rano, we wtorek, środę, czwartek i piątek też. W sobotę bywa różnie, a w niedzielę – jak się wycieczki robi, też trzeba wstać wcześnie. W dni powszednie ogarniam rano małego. Odstawiam do szkoły. Jadę w trasę do Wrocławia, Krasiejowa, Opola, gdzie akurat mamy kurs. Wracam – jak dobrze pójdzie – około 15.00. Sprzątam autobus. Kiedy Karol kończy lekcje, dzwoni do mnie, że wraca do domu. Jest w domu – dzwoni ponownie.

Bierze rower i jedzie do babci na obiad, daje mi kolejny sygnał. Wiem, że wszystko jest z nim w porządku. Wieczory spędzam z synem. Jak uda mi się skończyć wcześniej pracę, to jedziemy gdzieś razem na rowerach. Kiedy położę go spać, siadam do faktur, do północy albo dłużej. Gorzej, jak zdarzy się awaria autobusu i muszę wrócić do firmy, żeby go do rana przygotować. Wtedy nad Karolem czuwa babcia – wyjaśnia Bogusław Lisowski. – Ze względu na syna zrezygnowałem z obsługi tras międzynarodowych, żeby codziennie być w domu. W soboty i niedziele też staram się nie pracować, tylko zlecam zadania kierowcom. Ale telefon i tak się urywa. Odbieram dziesiątki połączeń dziennie. W kwietniu, maju i czerwcu, kiedy jest największy ruch w naszej branży, w czasie obiadu wyłączam komórkę, bo zjeść nie dałbym rady. Ale z kolei, jak długo nie dzwoni, to sprawdzam, czy działa – śmieje się tato. – Taka praca.

Obiady dla Karola zwykle gotuje babcia, nieraz bar, czasami tato, który szykuje też śniadania i kolacje. – Spędzanie czasu w kuchni i nad fakturami mnie przytłacza – nie kryje Bogusław Lisowski. – Jak żyła żona, mieliśmy podział ról. Ona zajmowała się sprawami papierkowymi firmy, ZUS-ami, podatkami, a ja technicznymi: pilnowaniem kierowców, stanu autobusów. Teraz wszystko jest na mojej głowie. Początki po śmierci żony były trudne. Przez trzy miesiące nie płaciłem rachunków, bo nie pomyślałem o tym. Dopiero, jak mi przyszli odciąć gaz i światło, dowiedziałem się, że mam zaległości. Jest takie powiedzenie: zdradź Bogu swoje plany, to go rozśmieszysz. I ono się w moim przypadku sprawdziło. Życie zweryfikowało moje zamierzenia. Ale co człowieka nie zabije, to go wzmocni – zamyśla się Lisowski. Trudnych doświadczeń nie brakuje: po chorobie żony, „przerabiał” zmaganie się z rakiem przez mamę, a teraz ojca.

Ostatni pobyt w szpitalu z Karolem też narobił Bogdanowi strachu. Zaczęło się od kota, którego wzięli do domu. To miał być męski deal – Karol przestaje spać w pokoju taty, w zamian dostaje kota. Ale młody kot na „czułości” chłopca reagował drapaniem i gryzieniem. Pojawiła się infekcja, której powodu lekarze nie mogli na początku ustalić. Karol trafił na cztery tygodnie do szpitala, tato wraz z nim. Dopiero badania wykazały, że to choroba zwana kocim pazurem. Przebywanie z kotem nie służyło też Bogdanowi – w domu dostawał duszności, więc zaczął podejrzewać, że ma alergię na sierść. Kot wylądował na działkach, a że ładny był, to ktoś go „zaadoptował”, jak sugeruje tato. Karol z nad tabletu zapowiada, że i tak go znajdzie.

Wspólnego czasu syn i tato mają niewiele, ale starają się spędzać go razem aktywnie: jeżdżą na rowerach, pływają na basenie, zimą robią wypady na narty, latem wycieczki, a to na Kopę Biskupią, a to do Srebrnej Góry, jak pogoda w najbliższy weekend dopisze, „polecą” na Pradziada. W szkolnych zadaniach domowych pomaga Karolowi zaangażowana przez tatę osoba, czasami Bogdan też przysiądzie nad książkami z synem. Karol pytany, czy lubi spędzać czas z tatą, droczy się, że nie. – Jestem dla niego ojcem i matką, kiedy trzeba pogłaskać, to pogłaszczę, kiedy trzeba zjechać, robię to bez pardonu. Nie podskoczy mi, jak babci. To niełatwe relacje – analizuje Bogdan.

Jolanta i Rafał Miczkowie z Julią, Maksymilianem, Anią i Łucją.

Barierka na szczycie stromych schodów zdradza, że w mieszkaniu jest małe dziecko. Trzyletnia Łucja ucina sobie właśnie poobiednią drzemkę. – Gdyby się nie przespała, to by marudziła i przeszkadzała w rozmowie – usprawiedliwia córeczkę Jolanta Miczka.

Na stole w niedzielne popołudnie, jak na śląską tradycję przystało, stoi pokrojony kołacz z piekarni spokrewnionych z Miczkami znanych cukierników z Krapkowic. W białych, porcelanowych filiżankach paruje czarna kawa z ekspresu.

Niedziela to jedyny dzień w tygodniu, kiedy rodzina może spokojnie pobyć razem. Dopiero co wrócili z cotygodniowego obiadu u dziadków i zdążyli – jak mówi Rafał Miczka, głowa rodziny – ogarnąć dom na nasz przyjazd. Jak okiem sięgnąć ani paproszka, ani pyłku kurzu, nawet jednej porzuconej zabawki. – Rodzice upierają się przy organizacji tych rodzinnych obiadów, a to w ich wieku spore wyzwanie, bo przy stole siada nawet trzydzieści osób.

Proponowaliśmy, że przejmiemy pałeczkę, ale są nieugięci – wyjaśnia Rafał Miczka. – To zapewne z powodu cioci, która ma problemy z poruszaniem się – usprawiedliwia seniorów Jolanta. Słowo rodzina będzie w tej rozmowie odmieniane przez wszystkie przypadki, wiele razy.

Obok mamy siedzi przy stole, nieśmiało się uśmiechając, 11-letnia Ania, uczennica szkoły podstawowej w Brożcu i szkoły muzycznej I stopnia w Krapkowicach, dodatkowo śpiewająca w parafialnej scholi. Dalej poważny gimnazjalista Maksymilian, uczeń szkoły muzycznej II stopnia w Opolu i piłkarz klubu sportowego z Walec. Czekamy jeszcze na Julię, którą z bursy w Opolu wiezie do rodzinnego domu wujek z Głogówka. Uczennica klasy maturalnej od trzech lat mieszka i uczy się w Opolu, w piątym liceum i szkole muzycznej II stopnia. Wkrótce czeka ją podwójny egzamin dojrzałości, w tym muzyczny.

Julia i Ania grają na fortepianie, Maks na trąbce. Jolanta gra na pianinie i organach, Rafał jest z zawodu trębaczem. Mała Łucja lubi grać na bębenku. „Jestem sobie przedszkolaczek, nie grymaszę i nie płaczę, na bębenku pięknie gram, ram, tam, tam” – będzie małej śpiewała Jola, kiedy wyspana córeczka dołączy do domowników przy stole.

Tato Joli grał na organach. Muzyka była w jej domu czymś powszednim, więc trudno się dziwić, że córka skończyła szkołę muzyczną w rodzinnym Raciborzu. Rafała poznała – czego można się domyśleć – dzięki muzyce. Spotkali się na studiach w Cieszynie, na Wydziale Artystycznym Uniwersytetu Śląskiego.

Pochodzący z Brożca Rafał Miczka jako 10-latek zaczął uczyć się w szkole muzycznej w Krapkowicach. W jego rodzinnym domu też wszyscy muzykowali. Po maturze w głogóweckim liceum nie bardzo wiedział, co ze sobą zrobić. Rodzice zasugerowali mu uczelnię w Cieszynie, gdzie trafił też do szkoły muzycznej II stopnia.

Po studiach, już jako małżeństwo, kupili zniszczony budynek w Żużeli pod Krapkowicami, na parterze którego założyli sklep spożywczy. W tym czasie Rafał studiował też na Akademii Muzycznej we Wrocławiu i dostał propozycję pracy w szkole muzycznej w Krapkowicach. Okazało się, że pracy fizycznej w sklepie z grą na trąbce pogodzić nie sposób. Spracowane ręce nie chciały grać tak, jakby życzyły sobie tego głowa i uszy. Sklep na parterze domu, w którym mieszkają Miczkowie, działa do dziś, ale prowadzi go ktoś inny. Rodzina wynajmuje lokal.

Rafałowi Miczce i bez tego pracy nie brakuje: jest dyrektorem ośrodka kultury w Głogówku, nauczycielem szkół muzycznych w Krapkowicach i Kędzierzynie-Koźlu, dyrygentem Młodzieżowej Orkiestry Dętej w Głogówku.

Jolancie pracowitości też nie można odmówić. Jako nauczycielka zaraz po studiach trafiła do szkoły w Brożcu. Ostatnie 17 lat przepracowała w szkole w Żużeli, na końcu prowadzonej przez stowarzyszenie. W tym roku szkołę trzeba było zamknąć, bo zostałoby w niej tylko troje dzieci. Więc Jolanta dojeżdża do pracy uczyć najmłodsze dzieci w szkole w Rogowie Opolskim, prowadzi też zajęcia umuzykalniające w przedszkolu w Żużeli. Jest organistką w kościele w Brożcu, śpiewa w chórze parafialnym. – Muzyka dyscyplinuje, pomaga w dobrej organizacji – mówi Rafał. Jolanta nawet nie dopuszcza myśli, że dzieci mogłyby nie chcieć kształcić się muzycznie: – Nie wyobrażam sobie życia bez muzyki. Jest z nami przez cały czas – zaznacza.

Julia prywatnie najbardziej lubi rock, Maks – hip hop, Jolanta – pieśni ludowe, Ania – nie wie, ale zastrzega, że nie pieśni ludowe. Choć kiedy prosimy, żeby zagrali i zaśpiewali coś razem, a Jola na pianinie przygrywa takt ze znanej piosenki, Ania śpiewa ochoczo.

Do południa dzieci są w szkole, popołudniami – często też – w muzycznej. Ania znajduje jeszcze czas na próby scholi i pomaga w opiece nad Łucją, Maksymilian dwa razy w tygodniu trenuje na boisku w Walcach. W organizacji życia (dowożenie dzieci na zajęcia) pomaga wspomniany wujek z Głogówka i inni krewni. Miczkowie nie nadzorują nauki dzieci. – Dajemy im swobodę, żeby czuli się odpowiedzialni za to, co robią – wyjaśnia Rafał Miczka. W tym roku wysłał dwoje najstarszych dzieci do winnicy w Niemczech, gdzie sam jeździł w młodości na zarobek. – Więcej wydałem na ten wyjazd niż zarobili, ale chciałem, żeby poczuli smak fizycznej pracy i wartość pieniądza. Wydaje się, że teraz podchodzą do tego trochę inaczej – mówi.

Co jest dla Miczków najważniejsze w życiu? Spodziewana odpowiedź, że to muzyka, nie pada. Bo Miczkowie wiedzą, że ta pasja wymaga poświęceń, czasami życia w samotności. A najważniejsza jest dla nich rodzina, rodzina i jeszcze raz rodzina. Tak mówi Rafał. Tak mówi Jola. Starsze dzieci zgodnie kiwają głowami. Łucja nie kiwa, bo zajęła się zajadaniem kołacza. – I ja, i żona mieliśmy po czworo rodzeństwa. Liczna rodzina to dla nas coś naturalnego. Życie co jakiś czas pokazuje nam, co jest ważne. Kilka lat temu miałem zapaść. Kiedy z niej wyszedłem, pierwsza myśl, która przyszła mi do głowy, dotyczyła żony i dzieci. W tym roku przeszedłem operację kręgosłupa. Też był strach, jak to się skończy. Najważniejsze więc, żebyśmy byli zdrowi i byli razem – kończy Rafał Miczka.

Album ze ślubnymi zdjęciami Agnieszki sprzed roku: tu – młodzi podczas sesji przed pałacem w Mosznej, tam – taniec panny młodej z ojcem w pałacu Sulisław, gdzie było wesele. Na jednym ze zdjęć dwie siostry: starsza – smukła blondynka, z falowanymi włosami, w sukni jak dla księżniczki, młodsza – szczypiorek, w uroczej dziewczęcej sukience i fikuśnej fryzurze. Madzia mówi, że to nie był najszczęśliwszy dzień w jej życiu, bo czuła się tak, jakby traciła siostrę. Mama zauważa, że córki są bardzo do siebie podobne i ma rację: ta sama pociągła twarz, charakterystyczny nos, długie, jasne włosy. A do tego obydwie bardzo ambitne.

– Kiedyś byłyśmy w supermarkecie w Opolu. Agnieszka miała wtedy chyba 23 lata. Madzia chciała wymusić jakiś zakup. Ja ją skarciłam, powiedziałam „nie i koniec”, bo przecież nie można dziecku dawać wszystkiego, co mu przyjdzie do głowy. Za nami stał taki pan i mówi „widzisz jaka babka niedobra, mama nic nie mówi, a babka się drze”. To nie pierwszy raz, gdy ludzie biorą mnie za babcię Madzi – śmieje się Ewa Brzezińska. – Urodziłam ją, jak miałam 40 lat.

Tekst autorstwa Madzi, który napisała jako podziękowania za udział w projekcie Stowarzyszenia „Promocja Przedsiębiorczości” pt. „Recepta na uśmiech”

Najmłodszy z pięciorga starszych dzieci, Krzysztof, był wówczas 9-latkiem. To taka moja emeryturka – dodaje z czułością.

Starsi, po kolei: Piotr, Wojciech, Agnieszka, Bogdan i Krzysztof już dorośli, pracują i żyją na własny rachunek, choć do domu rodzinnego wracają z ochotą. Ostatnio sen z powiek rodzinie spędzają problemy zdrowotne najstarszego Piotra: operacja tętniaków, powikłania po niej, zakażenie, długie tygodnie spędzone w szpitalu. Od dwóch miesięcy Ewa dzieli czas na opiekę nad pierworodnym 33-latkiem i wymagającą stałej pomocy 14-letnią Madzią.

Dziewczynka urodziła się pod koniec piątego miesiąca ciąży, ważyła zaledwie kilo siedem, w szpitalu spadła jeszcze do 800 gramów, miała niewykształcone płuca, dziecięce porażenie mózgowe, poważne kłopoty ze wzrokiem (musiała przejść cztery operacje), jak się już później okazało – także znaczący niedosłuch. Ewa wspomina, że przed każdym wejściem na oddział, gdzie leżała córka, szła do szpitalnej kaplicy, żeby się pomodlić. Dziś neurolog – do którego dziewczynka tak przywykła podczas licznych wizyt, że nazywa go wujkiem – nie kryje dumy, że udało się ją z wcześniactwa tak wyprowadzić.

Rzeczywiście, na pierwszy rzut oka niepełnosprawność Madzi jest niezauważalna. Dopiero, kiedy wspólnie wychodzimy na podwórze, widać, że poruszanie się przychodzi jej z pewnym trudem, jakby nogi nie chciały nieść nawet tak kruchego ciała.

Za to głowa pracuje na pełnych obrotach. Gimnazjalistka jest bardzo elokwentna, odważna w rozmowie i jak na swój wiek bardzo emocjonalnie dojrzała.

Sama przyznaje, że przyjaciół znajduje sobie głównie wśród starszych od niej. Jeszcze niedawno planowała, że zostanie lekarzem, teraz myśli o karierze psychologa. – Wszyscy mówią, że mam dar do rozmów z ludźmi – podkreśla dziewczynka. – A przecież w tym zawodzie też będę ludziom pomagać – zauważa. Po gimnazjum chce pójść do liceum w Opolu, gdzie mieszka starsza siostra, albo w Grodkowie, śladami świeżo upieczonej mężatki Agnieszki.

Ewa oddała się opiece nad córką w stu, a nawet ponad stu procentach. Codziennie dowodzi i odbiera Madzię ze szkoły, bo boi się, że w szkolnym autobusie mogłaby się jej stać krzywda, a odległość z przystanku do domu też mała nie jest, żeby dziewczynka mogła ją pokonać bez problemu, w dodatku z ciężkim plecakiem. Madzia jest też pod stałą opieką rehabilitantów w Opolu, gdzie mama jeszcze do niedawna woziła ją dwa razy w tygodniu, teraz – raz. Z Krasnej Góry pod Niemodlinem w tę i z powrotem to 100 kilometrów. Do tego dochodzą kontrolne wizyty u specjalistów w całym kraju – w przyszłym tygodniu czeka je wyjazd do Kajetan, bo Madzia od roku ma implant, po tym, jak okazało się, że słuch ma uszkodzony w 70 procentach. Aż dziw bierze, że nauczyła się przy tym mówić, czytać i pisać, i dotychczas radziła sobie z nauką.

Taką intensywną opiekę z pracą pogodzić mamie byłoby trudno, więc rodzina żyje ze świadczenia pielęgnacyjnego Ewy i pensji jej męża Bogdana. Wcześniej przez 10 lat Ewa prowadziła dwa sklepy, ale jak pojawiły się markety, to ludzie przestali kupować na wsi. Żeby spłacić zaległości w ZUS-ie, musiała jechać za granicę do pracy. O przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego Ewa musi starać się za każdym razem, gdy Madzi kończy się terminowe orzeczenie o niepełnosprawności. A że dziewczynka bywa przekorna, to ostatnio na pytanie lekarza-orzecznika, co myśli o swojej chorobie, odpowiedziała, że nie jest chora, tylko trochę inna, nie gorsza od rówieśników, tylko zmuszona więcej czasu spędzać przy książkach. Po takim wywodzie lekarz świadczenia nie przyznał. Ewa odwołała się do sądu. Przez rok byli bez pieniędzy. Kolejny specjalista, na szczęście, nie miał najmniejszych wątpliwości, że stała opieka mamy nastolatce jest potrzebna.– Napisz koniecznie, żeby rodzice nie odpuszczali w takich sytuacjach – podkreśla Ewa. Myślenie o sobie jako o osobie niepełnosprawnej tak czy siak się Madzi nie podoba. Irytuje ją, jak inni rodzice wmawiają dzieciom z niepełnosprawnościami, że te czegoś nie mogą robić, bo nie dadzą rady. Nie rozumie, jak można własne dzieci nazywać „kalekami”. Boli ją wyśmiewanie się z ograniczeń innych, co odczuwa też na własnej skórze. Niedawno chciała zostać ministrantką. Podczas mszy świętej zaplątała się w długą albę, potknęła i przewróciła. Wspomina, że ludzie w kościele zaczęli się śmiać, a od rówieśniczek służących przy ołtarzu usłyszała, że kalek tam nie trzeba. To skutecznie zniechęciło ją do posługi. – Przestałam w tym czuć Boga – mówi, a Ewa wtrąca komentarz: – Słowem zbudujesz, słowem zrujnujesz.

Tę wyjątkową wrażliwość Madzia ma po mamie. Jednym z jej dowodów jest głuchy owczarek niemiecki na ich podwórku, do którego przygarnięcia dziewczynka przymusiła rodziców. – Kłopot z tym nie lada, bo jak nam zginął, to przywołać nie było go jak, a jak chcę samochodem wjechać na podwórko, to muszę do psa podejść i go przesunąć – Ewa niby zżyma się na córkę, ale złości w tym ani krztyny. Kiedy w szkole klasa Madzi rozmawiała o tygodniu miłosierdzia, dziewczynka zauważyła, że u jej mamy miłosierdzie trwa przez cały rok. Ewa promienieje na taki komplement.

Przez rok Ewa i Madzia uczestniczyły w finansowanym z pieniędzy unijnych projekcie dla rodziców i niepełnosprawnych dzieci. Wyjeżdżały na wycieczki, zimowy i letni wypoczynek, spały w hotelach. – To było cudowne, jak raz na miesiąc człowiek mógł wyjechać z domu, odchamić się, pobyć między ludźmi. Dzieci też bardzo się zżyły – opowiada Ewa. Madzia potwierdza: – Poznałam tam Martynę z Nysy, moją rówieśniczkę, bardzo się zaprzyjaźniłyśmy, ale na odległość trudno tę przyjaźń pielęgnować. Namiastka powtórki z projektu może zdarzyć się wkrótce, bo starszy brat zadeklarował, że sfinansuje Madzi i jej przyjaciółkom sylwestrowy pobyt w hotelu. Dziewczynka liczyła, że mama je tam zawiezie i zostawi, ale Ewa wykręca się: – Przecież mogę być w drugim pokoju – przekonuje. – Jacuzzi i basen też by mi się przydały – przekonuje córkę. – To już wiem, gdzie cię zgubić – śmieje się Madzia.

– To nawet tatę możesz zabrać z nami.

Galaretkę zostaw dla Pawełka, bo bardzo lubi – upomina tatę Oskar. Pawełek właśnie obudził się z poobiedniej drzemki. Elżbieta przynosi rozespanego malucha do stołu, gdzie rodzina zajada niedzielny podwieczorek. Ośmioletni Daniel i siedmioletni Oskar wcinają ciasto, aż im się uszy trzęsą. Dwulatek błyskawicznie ląduje na kolanach taty. – Wcześniej to ani na krok mnie nie odstępował, a teraz to tylko tata i tata – zżyma się z uśmiechem Ela. – Ale przynajmniej mam spokój – stwierdza.

Oskar miał rację – Pawełek rzeczywiście domaga się od taty galaretki. Długo nie trzeba, żeby się przekonać, że najmłodszy syn to żywe srebro: sprawdzi zawartość dzbanuszka z mlekiem, spróbuje rozkroić ciasto łopatką do nakładania, z torebki wyciągnie klucze, sprawdzi, do czego służy dyktafon. Na miejscu nie usiedzi. Ciągle w ruchu. Pawełek trafił do rodziny Kubilasów dwa lata temu, prosto ze szpitala, kilka dni po narodzinach. Najpierw zostali dla niego rodziną zastępczą. – Był taki śliczny, że pomyślałam, że jeśli miałby trafić do adopcji, to koniecznie do nas – wspomina Elżbieta.

Po narodzinach starała się pomóc biologicznej mamie chłopczyka podjąć najlepszą decyzję: oferowała jej nocleg we własnym domu przy synku, bilety na dojazdy do Jemielnicy, współudział w opiece, kiedy malec trafił do szpitala. Ostatecznie sąd zdecydował, że to Kubilasowie zostaną jego rodzicami, a on ich drugim dzieckiem. Pierwszy był Daniel, którego przyjęli pod dach jako dwulatka. Dziś modnie ostrzyżony uczeń trzeciej klasy podstawówki twierdzi, że w szkole najfajniejszy jest SKS. Lubi piłkę nożną i siatkówkę. – Żeby ci tylko ten zapał do sportu szybko nie ostygł – Andrzej zwraca uwagę synowi z pozorowaną surowością. Potem okaże się, że kryje się za tym obawa o zdrowie chłopca z powodu nadwyrężonego wzroku (sprawne ma tylko jedno oko), a Daniel bez namysłu zapewni, że ani mama, ani tato surowi nie są. Na Daniela Elżbieta i Andrzej czekali niemal trzy lata. Wcześniej jak większość małżeństw – chcieli mieć dzieci. Niestety, nie mogli. Wizyty u kolejnych lekarzy kończyły się fiaskiem. Na walentynki, 14 lutego 2009 roku, złożyli papiery w ośrodku adopcyjnym w Opolu. Pod koniec kolejnego roku Elżbieta, pracując w Holandii, dostała telefon, że w rodzinie zastępczej w Prudniku czeka na nich chłopiec gotowy do adopcji. Rozpłakała się. Zjechała do Polski i razem z mężem pojechali do Daniela. Formalności trwały, Elżbieta wróciła jeszcze dokończyć kontrakt w Holandii, a przyszłego synka regularnie odwiedzał Andrzej z kolegą. – Śmiali się tam z nas, że przyjeżdżamy jak Mikołaje, bo zawsze z workiem słodyczy dla wszystkich dzieci w tej rodzinie, a było ich tam z dziesięcioro – wspomina Andrzej. – Daniel szybko się przyzwyczaił i co sobotę wyczekiwał nas w oknie. Na początku marca Kubilasowie mogli już przywieźć chłopca pierwszy raz do domu w Jemielnicy. Zostawali razem coraz dłużej – wspólne weekendy zaczynali w piątek, a kończyli w poniedziałek, uczyli się siebie, coraz bardziej do siebie lgnęli. Elżbieta podkreśla ogrom pracy, jaką w wychowanie chłopca w pierwszym okresie włożyła rodzina zastępcza, w której przebywał, zanim został ich synem. Andrzej zajął się dopilnowaniem leczenia uszkodzonego w wyniku urazu oka malca (ostatecznie konieczna była operacja i proteza, którą trudno odróżnić od gałki). Trzeci był Oskar, rodzony brat Daniela. Elżbieta dowiedziała się o nim od znajomej pedagog, której Daniel bardzo przypominał chłopca, z którym miała zajęcia. Kiedy jemielniczanka zorientowała się, że to młodszy brat jej syna i że także on może trafić do adopcji, złożyli z mężem po raz kolejny papiery w ośrodku. Czekali cztery lata. Oskar jest z nimi od ponad roku. – Decyzję o tym, że chcemy zostać rodziną adopcyjną i zastępczą, najbliżsi przyjęli bardzo dobrze. Znajomi różnie. W twarz mówili, że nas popierają. Za plecami niektórzy obgadywali, że jako rodzina zastępcza chcemy się na dzieciach dorobić – wspomina Elżbieta. Dorobili się nieprzespanych nocy, lęku o chorujące dzieci, długich wypraw po lekarzach i szpitalach (na początku szczególnie z Danielem, ale i Pawełkiem także), codziennych rodzicielskich trosk, ale i radości, jaką dają rodzicom dzieci. Dorobili się też szacunku i miłości trzech synów, z których każdy mówi do nich „mamo” i „tato”, choć starsi już wiedzą, że nie są ich biologicznymi dziećmi. Pawełek nie wie, bo jest na to jeszcze za mały. Może nawet nie będzie o to pytał, bo rodziny (biologiczna i adopcyjna) nie utrzymują kontaktu. – Z mamą starszych dzieci się widujemy, bo Daniel był od razu nasz, ale Oskar – kiedy najpierw zostaliśmy jego prawnymi opiekunami – miał prawo do utrzymywania kontaktu z biologiczną mamą – opowiada Elżbieta. Bracia jak to bracia, kochają się, bawią razem, ale też kłócą. Bić się rodzice nie pozwalają. Daniel i Pawełek trafili do Kubilasów jako maluchy. Daniel zareagował na Pawełka tak jak klasyczny starszy brat na młodszego – na początku się boczył na rodziców, że nie jest już oczkiem w głowie, z czasem – zachwycił noworodkiem. Dziś zdarza mu się traktować najmłodszego brata z nadmierną troską. Właśnie wbiega do domu, alarmując, że Pawełek zrobi sobie krzywdę na hulajnodze. – To nie jest porcelanowa laleczka – uspokaja starszego syna Elżbieta. – Nic mu się nie stanie, jak upadnie – dodaje. Oskar widzi to inaczej: – Widzieliście Pawełka na hulajnodze. Ani się nie bał. Nawet nie zapłakał – informuje z dumą rodziców. – Idziemy się trzy razy przejechać – komenderuje młodszym bratem. Najtrudniejsza – jak wspominają Kubilasowie – była adaptacja Oskara, który trafił do nich jako sześciolatek, a wcześniej w rodzinie zastępczej nauczył się rywalizować. Po przyjeździe do Jemielnicy próbował robić to samo z bratem, ściągając na siebie uwagę i domagając się specjalnych czułości od rodziców. Ale też – ku zaskoczeniu Kubilasów – szybko się zaklimatyzował, czekał niecierpliwie, żeby jak najszybciej mógł nazywać ich „mamą” i „tatą”, a podczas odwiedzin jego biologicznej matki powiedział, że woli jechać z Andrzejem (wówczas jeszcze „wujkiem”) niż spędzać ten czas z kobietą, która go urodziła. – Kiedyś podczas spotkania z biologiczną mamą Oskarek podszedł do niej i o coś zapytał, a ona odpowiedziała „idź, spytaj się mamy”. To był dla mnie największy komplement – opowiada łamiącym się głosem i z zaszklonymi oczami Elżbieta. – Później napisała mi jeszcze sms-a, że jest zadowolona i szczęśliwa, że dzieci są u nas, że wie, że nie była matką, jaką powinna być, kocha je, ale też wie, że z nią nie miałyby dobrze. – Traktuję ich wszystkich jednakowo. Nie ma, żeby ktoś miał się czuć gorszy czy lepszy – zaznacza Andrzej.

– Choć Pawełek jako najmłodszy wymaga większej uwagi – przyznaje. Przy drzwiach wyjściowych w domu Kubilasów wisi ozdobna tabliczka z napisem „Każdy może zostać ojcem, tatą – tylko ktoś wyjątkowy”. W tej rodzinie, i tata, i mama są wyjątkowi. Rodziną zastępczą Kubilasowie są nadal. Elżbieta śmieje się, że teraz pod dach przyjmie tylko dziewczynkę. Starsi chłopcy mają podzielone zdania na ten temat. Oskar wolałby kolejnego chłopca. Ośmioletni Daniel, jak dorośnie, będzie piłkarzem albo ...księdzem. Młodszy o rok Oskar jako policjant chce łapać złodziei. Dwuletni Pawełek ma dryg do majsterkowania. – Może będzie pieniądze robił – zastanawia się Oskar.

Katarzyna i Andrzej Juzwiszynowie
z Amelią, Marcelem, Anią, Marcinem, Alinką i Maćkiem.

Bliźniaki w opolskim szpitalu położniczym to żadna sensacja. Do połowy listopada 2017 roku dwojaczki rodziły się 80 razy. Narodziny Alinki i Maciusia, 30 stycznia 2017 roku, nie byłyby wyjątkowe, gdyby nie to, że to trzecia para dzieci Katarzyny i Andrzeja Juzwiszynów, a w każdej na świat przychodzi chłopiec i dziewczynka. Ponoć to jedyna taka rodzina w Polsce.

– Moja prababcia miała dwa razy bliźniaki, a potem parka urodziła się siostrze mojej mamy. Babcia życzyła mi, żebym też poszła w ich ślady, a ja nie miałam nic przeciwko. Myślałam sobie, że za jednym razem wychowa się dwoje i będzie łatwiej. Sama jestem jedynaczką, nad czym ubolewam i postanowiłam, że moje dzieci będą miały rodzeństwo – wspomina Katarzyna Juzwiszyn z Bogdanowic pod Głubczycami. I słowa dotrzymała.

Ledwie 9 miesięcy temu urodziła trzecie bliźniaki, a po ciążowym brzuchu prawie nie ma śladu, figura jak u modelki, czarne, długie, proste włosy, makijaż.

Widać, jak się ma sześcioro dzieci, kuchnię na parterze, a pokoje na piętrze, to do formy wraca się szybko, a zajmowanie się domem i liczną rodziną nie przeszkadza w dbaniu o wygląd. Kasia wstaje rano przed piątą, razem z najmłodszymi dziećmi – Alinką i Maciusiem, które trzeba nakarmić. Potem ma chwilę na poranną kawę i telewizję, zanim obudzą się starsi i zejdą na śniadanie. Amelia i Marcel (piątoklasiści) do szkoły chodzą sami, ale Anię i Marcina (przedszkolne starszaki) mama musi zaprowadzić lub zawieźć na zajęcia. W domu przygotowuje dla całej rodziny obiad. – Tradycyjna jestem. U mnie muszą być codziennie dwa dania, a co drugi dzień – ciasto. Wolę, jak dzieci zjedzą takie słodkie niż ze sklepu. Dziś jest szarlotka – informuje Kasia. Znosi najmłodsze dzieci na dół w nosidełkach, żeby było bezpieczniej, dogląda ich i obiera ziemniaki, gotuje pierogi, bigos, naleśniki, gołąbki.

Podaje obiad najstarszym i przedszkolakom, pomaga w lekcjach, sprząta, pierze i zapewnia, że to nieprawda, że przy tylu dzieciach, człowiek siedzi jedynie w domu. – Biorę starsze do auta i jedziemy do kina, do Kędzierzyna, a mąż z najmłodszymi zostaje, albo biorę też najmłodsze, wózek dla nich i jedziemy wszyscy na spacer – opowiada Kasia.

Mąż Andrzej rano dogląda domowych zwierząt (w gospodarstwie są krowy, kozy, koń i gęsi), a potem większość dnia spędza we własnym tartaku, dachy robi, altany. W przerwie wraca do domu na obiad. Z rodziną spędza wieczory. W ciągu dnia inwentarzem zajmują się rodzice Andrzeja: Lucyna i Jan, z którymi mieszkają młodzi Juzwiszynowie.

Andrzeja Kasia poznała przez kolegę. Mieszkali w pobliżu: on w Bogdanowicach, ona w Królowej. Ona miała 21 lat, on 28, kiedy pierwszy raz dowiedzieli się, że zostaną rodzicami. – Niby to jest wiek, że człowieka ciągnie do zabawy, ale ja czułam, że chcemy być razem. Andrzej też chciał mieć dzieci. Obydwoje się bardzo na nie cieszyliśmy – opowiada Kasia. – Nie było tak, że od razu wszystko umiałam przy dzieciach zrobić. Ciężko mi było. Do tego miałam wtedy jeszcze przez 11 lat dziadka pod opieką, który mnie w dzieciństwie wychowywał, był dla mnie jak anioł, a po tym, jak upadł i złamał biodro, wymagał pomocy. Trochę czasu zajęło mi zorganizowanie się z dziećmi i dziadkiem. Ale poszło mi tak dobrze, że od własnej mamy nie raz słyszę, że jest ze mnie dumna, jak sobie radzę, bo ona bała się zostać sama z maluchami na dłużej. Z kolei znajome pytały mnie, jak to robię, że i dzieci doglądnę, obiad ugotuję i ciasto upiekę.

Kasię bolą krzywdzące opinie, że osoba, która lubi się pomalować, o dom nie zadba jak trzeba. W szpitalu po porodzie usłyszała, że nie widać po niej, żeby potrafiła gotować. – Jak pracuję w domu, to mam źle wyglądać? – pyta z oburzeniem. Denerwują ją także równanie do jednej kreski rodzin wielodzietnych z patologicznymi i zarzuty, że urodziła dzieci dla 500 plus. – Mieliśmy czworo dzieci, 500 plus nie było i dawaliśmy radę. Z żadnej pomocy nie korzystaliśmy, bo przekraczaliśmy dochody. Ludzie, którzy zazdroszczą tego 500 plus, nie zdają sobie chyba sprawy, ile trzeba wydać na dzieci: na buty, pampersy. Niby państwo pomaga, ale równocześnie paliwo i inne koszty prowadzenia gospodarstwa poszły strasznie w górę – zauważa Kasia. Andrzej takimi opiniami i zarzutami się nie przejmuje. Męska siła spokoju. Uśmiecha się jedynie pod nosem.

Każde z sześciorga dzieci Juzwiszynów jest inne. Promiennie uśmiechająca się Amelka (z najstarszych bliźniaków) lubi w szkole matematykę i wf. Gra na skrzypcach – przez cztery lata chodziła do szkoły muzycznej, ale była bardzo zmęczona, żeby godzić naukę tu i tu, więc teraz ma lekcje prywatne. Marcel też gra na trąbce, jak dziadek pani Kasi. W szkole lubi plastykę i przyrodę. Ciekawa ludzi i świata Amelka pyta, kogo sławnego można poznać w Opolu. – Może Basię Kurdej-Szatan albo Sylwię Grzeszczak – zastanawia się. Marcel zbiera autografy – ma od pani dziennikarki z telewizji i Macieja Musiała, którego dziadek mieszka w Głubczycach. Kasia mówi, że najstarsze bliźniaki są najbardziej odpowiedzialne i najgrzeczniejsze, za to Ania z Marcinem dali jej trochę w kość. Marcinek, rzeczywiście, jest bardzo żywiołowy – na miejscu chwili nie usiedzi, a buzia mu się nie zamyka, ale drobniutka Ania wydaje się cichutka jak trusia, a Kasia opowiada, że to młodsi biją starszych i nie są skorzy do dzielenia się, za każdym razem trzeba im o tym przypominać.

Jedne i drugie starsze bliźniaki to blondyni jak tato, o drobnej budowie. Najmłodszy Maciuś, który właśnie wierci się na rękach taty, też ma jasne włosy. Za to cichutka jak trusia Alinka – ciemne. Jest nieco większa i silniejsza od brata – miała 2600 gramów, kiedy się urodziła, a on 1750. Siostrzyczka w brzuchu mamy zjadała więcej niż brat.

Pierwsze dzieci Kasia rodziła naturalnie: były duże jak na bliźniaki, ponad 2500 gramów każde. Ania i Marcin też do małych nie należeli (2800 i 2450 gramów). Przyszli na świat przez cesarskie cięcie, także w Głubczycach. – I tak, i tak boli, tylko w innym momencie – wspomina porody Kasia i dodaje, że najważniejsze w tym wszystkim jest zdrowie dzieci i radość, jaką się czuje na ich widok. Na ostatni poród lekarz prowadzący skierował Kasię do Opola, bo nie podobała mu się niska waga Maciusia – uznał, że w specjalistycznym szpitalu chłopiec skorzysta z aparatury, której w powiatowej lecznicy nie ma. – Uratował mi dzieci – przyznaje Kasia i wspomina, że każda ciąża była inna, ale we wszystkich długo miała nudności i stosunkowo niewielki jak na dwójkę dzieci brzuch.

Imiona pierwszym dzieciom nadawała Kasia. Miała obmyślone dla chłopca i dziewczynki zanim okazało się, że urodzą się na raz. Kiedy na świat przyszła druga para, Andrzej prosił, żeby ich imiona też zaczynały się na A i M. – Żeby mi się nie myliły, jak zawołam A.. albo Ma.., to zawsze któreś przyjdzie – żartował. Stanęło więc na Ani i Marcinie. Przy trzeciej parze tradycję wypadało kontynuować, a Kasi bardzo podobała się „Alina”. Maciusia starsze dzieci kojarzyły z bajki o królu, więc kiedy miał wrócić po narodzinach ze szpitala do domu, Marcinek dopytywał, czy najmłodszy ma koronę i deklarował, że jeśli nie, to mu ją zrobi.

Hanna Siuta z Jankiem i Moniką

Matce z unieruchomioną na temblaku ręką trudno prowadzić dom, a co dopiero matce samotnie wychowującej dzieci. Na szczęście są jeszcze wakacje. Decyzja o operacji była trudna, ale konieczna, skoro już nawet zakładanie kurtki sprawiało Hani ból i urastało do kategorii sportów ekstremalnych. Diagnoza? Zwichnięcie ręki i zerwanie obrąbka stawu barkowego. – Dobrze, że termin nie wypadł w roku szkolnym, bo wtedy na chorobę nie mogę sobie pozwolić, mając w domu dwoje uczniów. Dodatkowy zysk jest taki, że mogę zapewnić im opiekę, co przez dziewięć wolnych od szkoły tygodni jest sporym wyzwaniem. Półkolonie nie dość, że tanie nie są, to jeszcze mało które organizowane są w godzinach mojej pracy – opowiada Hanna Siuta.

Trzyosobowa rodzina mieszka na opolskim osiedlu AK. W centrum miasta dzieci uczą się w szkole podstawowej, nieopodal której mama pracuje. Pozwala to zaoszczędzić każdą cenną chwilę w domowym kalendarzu. W minionym roku szkolnym brat i siostra chodzili na zajęcia dla dzieci utalentowanych matematycznie, z robotyki i na kółko fotograficzne. – Niemal każdy dzień roboczy do późnego popołudnia spędzaliśmy na mieście. Do domu wracaliśmy na nocleg – opisuje Hania.

Monia – w młodszych klasach podstawówki – jeszcze wymaga pełnego nadzoru mamy. Starszy o cztery lata Janek już wraca sam ze szkoły, ale gdyby rano Hania nie wyrywała go z łóżka, to spóźnienia sypałyby się jedno za drugim. – Dzieciaki mi teraz bardzo pomagają, bo nawet garnka na kuchence nie potrafię utrzymać jedną ręką. Córka bardzo lubi robić zakupy – podkreśla Hania.

Samotnie wychowującą mamą została cztery lata temu. Zabrała dzieci i rzeczy z wynajmowanego z mężem mieszkania i wyprowadziła się do wynajmowanej klitki, w której jak wyjmowało się wtyczkę, to wychodziła razem z gniazdkiem i kaflem równocześnie. – To ja zostawiłam męża – zawiesza głos. – Prowadził działalność gospodarczą na moje nazwisko. Narobił długów, w efekcie czego od sześciu lat na mojej pensji siedzi komornik, a my musimy żyć we trójkę z najniższej krajowej, bo z alimentami bywa różnie – były mąż jest winien dzieciom kilka tysięcy – wylicza opolanka. – Nie wiem, jak to się udaje, że z tak małym budżetem nie zalegam z niczym – podkreśla z dumą.

Decyzję o odejściu Hania podjęła po tym, jak ośmioletni wówczas syn zobaczył baner „wynajmę mieszkanie” na balkonie bloku, który mijali na codziennej trasie i zaproponował, żeby wyprowadzili się od taty. To był motor napędowy. – W dwa tygodnie znalazłam mieszkanie, przeliczyłam na ile mnie stać, zakomunikowałam panu mężowi, jakich alimentów potrzebuję – wspomina.

– To było i tak o dwa lata za późno. Wcześniej bałam się, czy poradzę sobie sama z dziećmi, a były mąż utrzymywał mnie w takim przekonaniu.

Moja pensja już była zajęta przez komornika. Jak zapłaciłam za żłobek i przedszkole, zostawało niewiele.

W ich małżeństwie nie układało się już od jakiegoś czasu, kłótnia goniła kłótnię, najczęściej z powodu pieniędzy właśnie, których nie było na nic, ale – jak wspomina Hania – na papierosy i piwa dla męża znajdowały się zawsze. – Drżałam za każdym razem, kiedy ktoś pukał do drzwi, że to w sprawie zaległości, albo żeby odciąć prąd – opowiada z takim spokojem, jakby relacjonowała serial telewizyjny, a nie własne życie. – Odkąd urodziły się dzieci, mąż nie spędzał z nami urlopów, a kiedy już zawiózł mnie z dziećmi nad morze, musiałam mu za transport zapłacić. Najpierw go tłumaczyłam, że nie miał dobrych wzorców, bo szybko został sierotą. Potem przestałam to robić.

Z wynajmowanej klitki wyrwała ją z dziećmi szkolna koleżanka, oferując większe mieszkanie.

W „nowym” życiu Hannie udało się spłacić połowę długów z czasów małżeńskich – zostało jeszcze kilkadziesiąt tysięcy. Ale z jednej najniższej krajowej pensji żyć we trójkę trudno – na sobie oszczędza jak może, dzieciom stara się zapewnić, co najlepsze. Budżet domowy zapięty jest na ostatni guzik. Jeśli zabraknie jakiejś cegiełki, cała misternie ustawiona finansowa konstrukcja sypie się. Jak zaczęła dostawać 500 plus, to mąż pomniejszył alimenty o tę kwotę. Trzeba było zrezygnować z płatnych zajęć dla dzieci. Na dodatkową pomoc państwa Hania liczyć nie może, bo z pensją wykazaną „w papierach”, przekracza kryteria dochodowe.

Zuzanna i Bernard Sdzujowie z Kają, Nadią, Jessicą i Danielem

Kaja lubi gotować, najlepiej dania nie z przepisu, ale tylko jak ma natchnienie i zapał. Tak samo jest z malowaniem. Jak skończy za dwa lata gimnazjum, pójdzie do technikum albo liceum (może plastycznego?). Jeszcze niedawno, po udziale w warsztatach teatralnych, chciała zostać aktorką, ale teraz zmieniła zdanie. Wybierze „zwykły” zawód, na przykład związany z gotowaniem, „żeby o niej w gazetach nie pisali”. Jak dorośnie, będzie miała dwóch synów i męża, a mieszkanie takie, na ile starczy jej „hajsu”. Twierdzi, że wygląd kandydata na męża nie ma tak dużego znaczenia, jak to, żeby miał w sobie „to coś”, żeby był miły, pracował, nie pił i nie ćpał.

Nadia (siódma klasa szkoły podstawowej) uwielbia czytać książki, najbardziej Harrego Pottera i Opowieści z Narni. Nieśmiała, potrzebuje chwili, żeby rozkręcić się i opowiedzieć, że w domu lubi zabawę w ciuciubabkę połączoną z chowanym, a i w kuchni czuje się dobrze. Ożywia się na wspomnienie ostatniej, rodzinnej wyprawy na kajaki, kiedy o mało co nie wpadła do wody.

W szkole z przyjemnością chodzi na muzykę, plastykę, ale też chemię, gdzie pani robi ciekawe doświadczenia.

Jessica to wulkan energii. Ma 10 lat i wszystkich wyręcza w odpowiedziach. Jak Kaja zaprzeczy, że ma chłopaka, to Jessica powie, że to nieprawda. Jak Nadia zacznie opowiadać, że lubi czytać, to Jessica podkreśli, że szczególnie w nocy. W międzyczasie zdąży pokłócić się z bratem o miejsce w dziecięcym siedzisku i kilka razy rozbawić całe towarzystwo. I bardzo, bardzo lubi tańczyć.

Jedenastoletni Daniel ma dryg do majsterkowania. Jak się coś zepsuje w domu, to jest pierwszy. Rower ostatnio poskładał z części. Chciałby zostać studentem dziecięcej politechniki. Ze szkolnych przedmiotów najbardziej chwali sobie zajęcia komputerowe. Chętnie chodzi do ogniska muzycznego.

Nadia, Jessica i Daniel to rodzeństwo. Kaja ma starszego, prawie pełnoletniego brata, który uczy się w Herbach „na kucharza”. Ale jeszcze do niedawna mieszkał z siostrą oraz Nadią, Jessicą i Danielem w domu Zuzanny i Bernarda Sdzujów w Strzelcach Opolskich, którzy są dla nich wszystkich rodziną zastępczą. Biologicznych rodziców Sdzujowie zastępują jeszcze czworgu innego rodzeństwa, a do niedawna pięciorgu (najstarsza 19-latka wyprowadziła się). W strzeleckim domu są też dwaj najmłodsi synowie z pięciorga rodzonych dzieci małżonków. Zuzanna i Bernard są więc dla nich wszystkich: mamą i tatą, ciocią i wujkiem, czasami – panią i panem. – Zwracają się do nas tak, jak to czują – wyjaśnia Zuzanna Sdzuj. Kaja, która trafiła do tej rodziny jako półtoraroczna dziewczynka, nazywa ich „mamą” i „tatą”.

Nadia, Daniel i Jessica, którzy po kilkuletniej przerwie na pobyt w innej placówce, na powrót zamieszkali w strzeleckim domu, mówią o nich „ciocia i wujek”. Był rok 2000, kiedy Zuzanna i Bernard Sdzujowie, wówczas małżeństwo z dziesięcioletnim stażem, zdecydowali, że zostaną pogotowiem opiekuńczym. Mieli już czworo własnych dzieci w wieku żłobkowo-szkolnym. – Jeszcze stało łóżeczko po najmłodszym, były małe ubranka i wolny pokój, więc pomyśleliśmy, że jednym dzieckiem więcej możemy się zaopiekować – wspomina Zuzanna Sdzuj. Najstarsza córka zaakceptowała tę decyzję, jej młodszy brat powiedział „na mnie nie liczcie”, trzeci z kolei uznał z entuzjazmem, że mogą zrobić nawet rodzinny dom dziecka, a najmłodszy miał rok i pięć miesięcy. O zdanie nikt go wówczas nie pytał. Już jako bardziej świadomy nastolatek wyrażał dezaprobatę dla decyzji rodziców, po tym, jak dorastał w towarzystwie zmieniających się podopiecznych. – Najbardziej jego i rodzeństwo denerwowało, gdy trafiające pod nasz dach dzieci odnosiły się do nas wulgarnie i nie szanowały nas – argumentuje pani Zuzanna.

Wyobrażenia Sdzujów o przygarnięciu jednego maluszka po porodzie, który szybko trafi do adopcji, okazały się jakże odmienne od rzeczywistości. Dwutygodniowe dziecko, prosto ze szpitala, skierowano do nich, dopiero po 10 latach prowadzenia pogotowia i rodziny zastępczej. To była Julia, z którą do dziś mają kontakt. Na początek mieli przyjąć dwóch braci, 7- i 9-latka. Był czerwiec 2001 roku. Okazało się, że chłopcy mają dwie siostry w wieku 13 i niespełna 18 lat, a sąd zasugerował, że dobrze byłoby, żeby dzieci mogły wychowywać się w jednej rodzinie. Tak niemal z dnia na dzień Sdzujom przybyło drugie tyle dzieci.

– Dobrze, że zaczęły się wakacje, bo dzieci wyjechały jeszcze na zorganizowany wypoczynek, a my mieliśmy czas na przygotowanie dla nich domu, zapisanie ich do szkół, dopełnienie formalności – wspomina pani Zuzanna. Do dziś mają z tą czwórką dobry kontakt. Najstarsza siostra sama ma męża i dwoje dzieci. Jeszcze jako podopieczna Sdzujów usamodzielniła się, skończyła studia, przejęła mieszkanie po rodzicach, a po kilku latach – także opiekę nad rodzeństwem. – Pa-miętam, że chłopcy skończyli u nas pierwsze półrocze, a kolejne rozpoczęli już w nowej szkole, gdzie mieszkała ich siostra. Kilka dni po przeprowadzce, jeden z braci zadzwonił do żony i pyta: „mamo, a gdzie są moje kąpielówki” – wspomina ze śmiechem Bernard Sdzuj.

W czasie 17 lat pełnienia funkcji pogotowia opiekuńczego i rodziny zastępczej miejsce pod dachem strzeleckiego małżeństwa znalazło w sumie 40 dzieci, które nie mogły się wychowywać w biologicznych rodzinach. Spośród nich ośmioro przebywało w ich domu dwukrotnie. – Zdaję sobie sprawę, że nigdy nie zastąpimy im rodziców. Staram się robić dla nich wszystko, na ile to możliwe. Często słyszymy od dzieci, że nie możemy ich zrozumieć, bo nie wiemy, jak one się naprawdę czują i to prawda – zamyśla się Zuzanna Sdzuj.

Doświadczona zastępcza mama przyznaje, że trudnych spraw w prowadzeniu takiej rodziny jest tak dużo, że czasami przysłaniają wspólne radosne chwile. – Ostatnio mam wrażenie, że codzienność nas przerasta – zamyśla się Zuzanna. Bernard pracuje poza domem, żonie pomaga popołudniami.

Zuzanna przez cały dzień zawodowo zajmuje się sprawami licznej rodziny, a to niełatwe przy dorastających – czasami burzliwie – dzieciach. Zuzanna ma poczucie, że żyją jak na beczce prochu. Nigdy nie wiadomo, co wzbudzi iskrę do jakiegoś „bum”. Niedawno takie „bum” zafundował im jeden z biologicznych rodziców. Efektem jego skarg były częste wizyty policji w ich domu, nagłe wezwania na komisariat czy badania psychologiczne. Sdzujowie opowiadają o tym nawet bez złości, ale z widocznym znużeniem. Czy przyjęliby kolejne dzieci? – Chciałabym się skupić na tych, które już są, towarzyszyć im w drodze do pełnoletności, może jeszcze dalej. Cieszyć się ich dorosłym życiem – mówi Zuzanna. – Ale z PCPR-u pytają, czy mogą na nas liczyć w sytuacji podbramkowej – kontynuuje Zuzanna. – Dobrze wiemy, że rodzin zastępczych jest za mało, a dobra współpraca z centrum jest dla nas bardzo ważna. Co daje największą satysfakcję zastępczej rodzinie? – To, że podopieczni mają chęć spotykać się z nami, kiedy opuszczą naszą rodzinę. Bo przecież te dzieci przychodzą z bagażem różnych doświadczeń, do obcych sobie ludzi. Pobyt u nas może być dla nich trudnym wspomnieniem – analizuje Zuzanna. Bernard ma satysfakcję, kiedy mu się dobrze z dziećmi współpracuje, robią razem różne ciekawe rzeczy. Co jest najtrudniejsze? Zuzanna: – To, że wskazujemy drogę, nie znaczy, że dzieci chcą z tego korzystać. Często im mówię, że ile będą chciały wziąć, tyle wezmą. Chcielibyśmy, żeby im się dobrze w życiu ułożyło, ale mamy świadomość, że za nich życia nie przeżyjemy, że wszystko zależy od ich wyborów. Skąd Sdzujowie czerpią siłę do zajmowania się przez tyle lat liczną rodziną? – Z wiary – odpowiadają zgodnie małżonkowie, którzy w 2012 roku odebrali tytuł Krzewiciela Kultury Chrześcijańskiej Ziemi Strzeleckiej im. Piotra Skargi za wychowanie w duchu chrześcijańskim pokoleń Polaków. W 2014 roku Zuzanna i Bernard zostali nagrodzeni przez prezydenta RP Złotym Krzyżem Zasługi za wybitne zasługi w działalności na rzecz rodzin wielodzietnych. O tytułach i nagrodach w rozmowie nawet nie wspomnieli.

Alicja i Krystian Skowronkowie z Justyną, Magdaleną, Katarzyną, Iwoną,
Małgorzatą, Martyną i Weroniką

Najstarsza Ania (29 lat) to już mężatka, od 10 lat mieszka w Niemczech, skończyła szkołę i wyjechała. Piotrek (28 lat) też żonaty, też za granicą, od 4 lat, też w Niemczech, osiadł blisko rodziny ojca, ma córeczkę. Paweł (23 lata), świeżo upieczony małżonek, chwilowo młodzi mieszkają u rodziców, ale remontują własny dom. Paweł kończy studia w Poznaniu (po ślubie przeniósł się na zaoczne) na kierunku związanym z projektowaniem mebli, pracuje w zawodzie. Beata (22 lata) studiuje w Opolu na politechnice (coś związane z żywieniem). Justyna (20 lat) także na politechnice studiuje zarządzanie i inżynierię produkcji. Po studiach chciałaby jeszcze ukończyć szkołę florystyczną, a potem założyć własną kwiaciarnię. – Mówią, że mam talent artystyczny. Od najmłodszych lat dużo rysowałam, kleiłam, w wiklinie robiłam – mówi, przysiadając się do stołu obok mamy. Na szyi Justyny kołnierz ortopedyczny – przed kilkoma dniami miała wypadek, wracała z uczelni, wpadła autem w poślizg na mokrej drodze. Wieść rozeszła się lotem błyskawicy po rodzinie. Telefony z pytaniami, jak się czuje, urywały się. Ale jak się ma jedenaścioro rodzeństwa...

Siostrą bliźniaczką Justyny jest Sabina, skończyła technikum, ma dwójkę dzieci, planuje pójść na studia zaoczne, ale musi odczekać, aż maluchy podrosną. Dziś cała ferajna wpadła w odwiedziny do rodzinnego domu w Turzy pod Dobrodzieniem. Jeszcze niedawno tu mieszkali, teraz są na swoim.

Dom Skowronków stoi blisko kościoła. Za płotem cmentarz, daleko po linię lasu ciągną się łąki i pola. Jesienią unosi się nad nimi mgła. Cicho jak makiem zasiał, sielsko. Dom z czerwonej cegły pamięta ubiegły wiek. Skowronkowie go stale remontują. W nowych oknach modnie upięte firanki, na parapetach ozdoby obok kwiatów. Połączone pokoje stołowe to królestwo Alicji Skowronek (51 lat). Od razu po wejściu w oczy rzuca się „zaułek chwały” z kredensem wypełnionym pucharami i obwieszoną medalami ścianą: za sukcesy sportowe, naukowe i artystyczne dwanaściorga dzieci Skowronków. – To nie wszystko, bo wiele w szkołach zostało – zaznacza Alicja Skowronek. Na ścianie nad kanapą galeria zdjęć, obok zegar z portretami wszystkich dzieci z czasów, kiedy szli do pierwszej klasy: 12 buzi jak 12 godzin. Na meblach też ramki z rodzinnymi zdjęciami. Kto do kogo podobny? Dziewczyny śmieją się, że wszystkie do taty. Krystian Skowronek (55 lat) uśmiecha się zadowolony, siadając do zdjęcia w „babskim” gronie i żartuje, że fryzura różni go od córek.

W kuchni atmosfera naukowa. Na stole zeszyty, książki i laptop, 14-letnie bliźniaczki Małgosia i Martyna oraz Weronika (13 lat) odrabiają lekcje. Wszystkie uczą się w drugiej klasie gimnazjum w Dobrodzieniu, bliźniaczki są na rozszerzonym niemieckim, a młodsza siostra – angielskim. Weronice spieszno było do nauki razem z siostrami, mimo sprzeciwu mamy.

Listopad za pasem, a wszyscy z niecierpliwością oczekują na Boże Narodzenie. I nie do prezentów im tak tęskno, a do spotkania przy jednym stole z braćmi i siostrami, ich małżonkami i dziećmi. Razem, jakieś dwadzieścia osób będzie, obok najstarszych i najmłodszych także Magda (19 lat), która studiuje fizjoterapię w szkole medycznej w Opolu, a w przyszłości chciałaby pracować z niepełnosprawnymi dziećmi, Kasia (18 lat), uczennica trzeciej klasy technikum handlowego i Iwona (15 lat), z pierwszej klasy liceum o profilu psychologiczno-pedagogiczno-prawnym w Opolu. Na myśl o ilości jedzenia, które trzeba będzie przygotować, Alicji nawet nie drgnie powieka. – Myśmy są nauczeni. Impreza na kilkanaście osób to dla mnie żadna nowina. Tylko na niedzielny obiad, jak jeszcze chłopcy byli, trzeba było ze cztery kilo kartofli obrać. Teraz jak kluski robimy na sobotę i niedzielę, to ponad sto sztuk musi być. Dziewczyny pomagają – podkreśla mama.

Z dyscyplinowaniem licznej gromadki rodzice nigdy problemu nie mieli, bo jedno uczyło się zasad i porządku od drugiego. Z nauką też szło im i idzie nadal nieźle: większość skończyła studia, jest w trakcie lub ma plany. Martyna chciałaby zostać lekarzem, a Justyna ocenia, że siostra jest uparta, więc ma duże szanse. Iwona widzi się w pracy psychologa, Małgosia chce iść na germanistykę. Weronika jest najbardziej obcykana w komputerze.

Kasia jest uzdolniona sportowo. Talent do sportu i artystyczny mają wszyscy w tej rodzinie. Młodsze córki grają na instrumentach w orkiestrze dętej w Szemrowicach.

Alicja pytana o przepis na zdolne dzieci, mówi, że przykładała dużą wagę do startu w szkole i na początku pomagała w nauce każdemu, szczególnie najstarszym. Potem jedno uczyło się przy drugim, podglądali, naśladowali. – Do przedszkola szli i już umieli czytać. Dziś jeszcze mi się zdarza najmłodszych pytać, czy mają zrobione zadania, a kiedy Piotrek poszedł na studia, to żartował, czy jego też będę jeszcze kontrolować – śmieje się i dodaje, że przy dzieciach ona też czegoś się uczy – z młodzieżowym językiem od lat jest na bieżąco.

Alicja i Krystian małżeństwem są od przeszło 29 lat. W domu Alicji było czworo dzieci, u jej męża troje. Mama Alicji miała jedenaścioro rodzeństwa, ale większość zabrała wojna. Najstarsze dzieci Skowronków zabrała emigracja (pokończyli w Polsce szkoły, ale pracy znaleźć nie mogli), ponoć tymczasowo, bo zapowiadają, że wrócą. – Tyle dobrze, że teraz jest lepszy kontakt, bo internet jest, mamy grupę na WhatsApp’ie – mówi Justyna. – Jeden pisze, czy wysyła zdjęcia, a pozostali od razu o tym wiedzą, choć czasami narzekają, że jak się przez kilka dni nie zagląda do telefonu, to wiadomości potem nie sposób za jednym razem przeczytać. Ale przynajmniej nie ma żalu, że ktoś dowiedział się o czymś przed innymi – zauważa. Powód do spiskowania rodzeństwa za plecami brata czy siostry bywa tylko jeden – jego urodziny czy inna uroczystość, jak niedawny ślub Pawła.

Justyna zauważa, że w licznej rodzinie żyje się fajnie i wesoło, w pamięci zostają dziesiątki wspomnień ze wspólnych zabaw, czasem psotnych, a  – co najważniejsze – rodzeństwo może zawsze na siebie liczyć. To, co ją boli, to przyrównywanie rodzin wielodzietnych do patologicznych, czy nieżyczliwe dziwienie się, kiedy wylicza, ile ma sióstr i braci. Alicja potakuje córce. Wspomina, że finansowo łatwo im nie było, ale jakoś sobie radzili, a dzieci chodziły zawsze ubrane i najedzone. Ona pracowała w domu i gospodarstwie, mąż w firmie stolarskiej, domu i gospodarstwie. - Dziś też wrócił z pierwszej zmiany i jeszcze drew-no na podwórzu układa. Żyliśmy przez lata z jego pensji i tego, co sami zasialiśmy i wyhodowaliśmy. Rodzinne na pierwsze dzieci nam się nie należało, bo mieliśmy pole. Dopiero jak starsze bliźniaczki się urodziły, to coś tam zaczęliśmy dostawać – wspomina Alicja. – Ludzie często się dziwili, jak dajemy sobie radę, ale ja już nawet nie potrafię powiedzieć, jak to robiliśmy.

Na kredensie w „zaułku chwały” stoi ozdobna skrzynka ze słodyczami i drewnianym sercem. Na nim wyryte słowa: „za każde Dzień Dobry i Dobranoc, za uśmiech i troskę, za czas poświęcony, noce nieprzespane, dzieciństwo pełne wspomnień, trud włożony w wychowanie, cenne rady, stałą obecność, za to, że zawsze byliście z nami i że zawsze mogliśmy na Was liczyć. Dziękujemy Wam bardzo”. To podziękowania ślubne dla rodziców od Pawła i jego żony Justyny. To wtedy rodzina widziała się po raz ostatni w pełnym składzie. Dobrze, że grudzień tuż, tuż.

Małgorzata i Radosław Tychmannowie z synem Tomaszem

Tomek ma 8 lat. Właśnie jest z babcią na treningu capoeiry. Wrócą o szóstej. – Może to i lepiej, bo w domu pełno go wszędzie i trudno byłoby nam porozmawiać – śmieje się Małgorzata Tychmann. Na te dodatkowe zajęcia sportowe trzecioklasista może sobie pozwolić, bo sami nauczyciele doszli właśnie do wniosku, że powinni zadawać mniej prac domowych. – W pierwszej klasie nie było łatwo. Tomek trafił do szkoły jako sześciolatek i może nie byłoby nic w tym złego, gdyby nie rozpoczynał nauki w jednej klasie ze starszym rocznikiem oraz dziećmi, z których część umiała już czytać i pisać, mimo iż podstawa programowa przedszkoli tego nie zakładała. Wśród młodszych dzieci nie wszystkie były psycho- i grafomotorycznie gotowe. Rok różnicy w tym wieku to sporo – zauważa tato chłopca Radosław Tychmann, który o rozwoju człowieka, jako fizjoterapeuta, wie sporo. – Starsze dzieci łatwiej przyswajają materiał, mają lepszą koncentrację uwagi. W zeszytach Tomka notatki urywały się, co tłumaczył tym, że się zamyślił, a jak się „odmyślił”, to pani już zmazała tablicę – wspomina.

Mama chłopca Małgorzata Tychmann: – Jeszcze na typową szkołę gotowy nie był. Jeszcze chciał być dzieckiem, ciekawym otaczającego świata, ale jeszcze nie zza szkolnej ławki. A przecież to ta naturalna ciekawość w dzieciach jest piękna i trzeba dbać o to, żeby na bycie dziećmi miały czas. Niestety, gdy zaczyna się szkoła, brakuje czasu na nieskrępowaną zabawę i wiszenie na trzepaku. Ilość materiału do przyswojenia jest zbyt duża. To zabieranie dzieciństwa, a rodzice nawet jak nie chcą, muszą dostosować się do większości, bo przecież dziecko nie może odstawać. Jak płynie ten prąd, to trudno jest zostać na brzegu – analizuje i dodaje, że aby wybrać odpowiednią szkołę, trzeba dobrze poznać swoje dziecko.

Czym Tychmannowie kierowali się, szukając odpowiedniej szkoły dla syna? – Rozmawialiśmy z innymi rodzicami, czytaliśmy oferty szkół. Wiedzieliśmy, że puszczamy do szkoły 6-latka, który w tradycyjnej szkolnej ławce nie jest jeszcze gotowy usiąść. A że rok przed rozpoczęciem nauki przez nasze dziecko, szkoła montesoriańska, ku której się skłanialiśmy, otworzyła w Opolu filię, to nie było już żadnych przeszkód, żeby trafił właśnie tam, gdzie szanuje się poszczególne etapy rozwoju dziecka – opowiada Radek. Nie bez znaczenia dla rodziców była także dwujęzyczna nauka, już od pierwszej klasy: – Oszczędność czasu i pieniędzy, a przede wszystkim jakość nauki języka obcego jak ojczystego. A dodatkowo równocześnie jeszcze drugi język obcy – ocenia Radek.

Małgorzata: – Przy wyborze szkoły i zajęć dodatkowych trzeba patrzeć na przyszłość dziecka, ale nie za wszelką cenę. Nie chcieliśmy, żeby syn uczestniczył od najmłodszych lat w wyścigu szczurów, charakterystycznego dla naszego pokolenia. Niekoniecznie przynosi to efekty, bo każdy z nas uczy się innych rzeczy w innym czasie. Gdy pojawiła się możliwość nauki w szkole, gdzie języków uczy się poprzez codzienny kontakt z nimi już od drzwi wejściowych, wiedzieliśmy, że będzie to dla syna znakomita okazja na poszerzenie horyzontów – językowych i kulturowych. A także nauka tolerancji, otwarcia na świat i rozwój kreatywności dziecka.

Tomek uczy się w szkole prowadzonej metodą włoskiej pedagog Marii Montessori. „Każde dziecko, jego indywidualne potrzeby, zainteresowania i zdolności są punktem wyjścia i celem naszej wszechstronnej działalności. Wychowując z miłością, odpowiedzialnością, w duchu sprawiedliwości i dobroci, przygotowujemy dzieci do aktywnego i świadomego kształtowania współczesnego świata. Nasze pedagogiczne działania ukierunkowane są na indywidualną osobowość dziecka, której należy się poszanowanie jej dziecięcej godności, a także respekt wobec poszczególnych etapów rozwoju dziecka... Pomóż mi zrobić to same-mu – oznacza dla nas przygotowywanie dzieci do świadomego i odpowiedzialnego życia... – czytamy na stronie stowarzyszenia prowadzącego szkołę, w której uczy się Tomek.

Tychmannowie cenią sobie w tej metodzie to, że syn spędza dużo czasu na dworze (to nic, że przychodzi z ziemią za paznokciami, ale za to z dumą, że udało im się na podwórku coś zbudować), że bardziej niż rywalizacji uczy się współpracy, że może pracować w swoim tempie.

Rodzice Tomka wiedzieli, że w szkołach Marii Monteresorii rodzice przyjmowani są na równi z uczniem, co oznacza, że biorą współodpowiedzialność za placówkę i obowiązek pomagania jej. A pomagać jest w czym. Zespół Szkolno-Przedszkolny mieści się w wiekowym budynku, niegdyś wiejskiej, a potem katolickiej szkoły. Choć budynek wyremontowano przed wznowieniem w nim nauki, to ciągle jest przy nim jeszcze sporo pracy: nie ma stołówki z prawdziwego zdarzenia ani sali gimnastycznej. Jak tylko Tychmannowie dowiedzieli się, że szkoła tworzy filię w Opolu, zaangażowali się w prace adaptacyjne, choć naukę Tomek miał rozpocząć tam dopiero za rok.

Radek: – To od rodziców zaczyna się wychowanie dzieci. Szkoła je uzupełnia. A jak inaczej wychowywać dzieci niż przez dawanie im przykładu. Trudno wymagać od dziecka aktywności fizycznej, jeśli rodzice siedzą popołudniami na kanapie przed telewizorem.

Tychmannom bezczynnego siedzenia na kanapie zarzucić nie można. Radek opowiada, jak przez dwa lata z rzędu współorganizował w Opolu mistrzostwa Polski w kajakarstwie. Znajomi pytali go, ile na tym zarabia i przecierali ze zdumienia oczy, gdy słyszeli, że nic. Inni sądzili, że rola organizatora polega na paradowaniu w garniturze i dziwili się, że czasem również trzeba zakasać rękawy do tzw. „brudnej roboty”. Małgosia od kilku lat organizuje w firmie Szlachetną Paczkę. Nie tylko udaje jej się zebrać potrzebne prezenty, ale też np. namówić koleżanki, żeby wspólnie posprzątały w domu rodziny, którą obdarowali. W tym roku planują w ramach firmowej Szlachetnej Paczki ufundować indeks Akademii Przyszłości, która „przeprowadza dzieci od porażki w szkole do sukcesów w życiu”. Małgosia podkreśla, że bez zaangażowania i współpracy wielu osób, a także bez zgody i wsparcia przełożonych, nie byłoby to możliwe.

Małgosia: – W szkole wszyscy muszą tworzyć spójną grupę: nauczyciele, rodzice, dzieci. To daje siłę, żeby stworzyć dodaną wartość w edukacji naszych dzieci, żeby nie była to tylko szkoła z dyktandami i sprawdzianami, bo zależy nam na czymś więcej niż tradycyjnym przekazywaniu wiedzy. Jak trzeba było zrobić kawałek ogródka, to rodzice przywieźli poziomki, dzieci porzuciły świetlicową zabawę, wytyczyły dróżki kamykami, sadziły rośliny, plewiły, a potem zbierały owoce. To była lekcja o tym, że ważna jest praca nie tylko w swoim ogródku, ale współdziałanie. Mamy w szkole wspaniałe dzieciaki i grupę wspaniale współpracujących rodziców. A dzieci uczą się przez naśladowanie.

Radek: – W domu też z Tomkiem gotujemy i pieczemy. Jest to oczywiście bardziej czasochłonne i sprzątania więcej, ale radość jest ogromna i najważniejsze, że robimy to razem.

Małgosia: – Jeśli rodzice robią dla szkoły coś wspólnie, jak w rodzinie, to w klasie tworzy się wspólnota, a dzieci uczą się, że jeśli będą współpracować, to mogą osiągnąć prawie wszystko. One już czują, że w grupie góry można przenosić, bo jak organizujemy wspólne imprezy, to garną się do pomocy. Realizują bliską nam zasadę, żeby podawać sobie ręce, a nie podstawiać nogi. W tej szkole zwykle powstaje coś z niczego, choć wymaga to sporego zaangażowania. Jak robimy jarmark bożonarodzeniowy, to ozdoby całe rodziny wykonują własnoręcznie. Spędzamy nad tym dwa, trzy wieczory w domu. Dochód trafia potem na fundusz klasowy, więc dzieci mogą przekonać się, jak ciężko jest zapracować na pieniądze. Uczą się także, że są ważni dla miejscowej społeczności, bo na szkolne festyny przychodzą babcie, ciocie, wujkowie, sąsiedzi, żeby zobaczyć ich występy. W wakacje uczniowie w międzynarodowym towarzystwie rówieśników, pod okiem wolontariuszy, budowali przez tydzień miasto. Dostali do rąk piły, wkrętarki. Ktoś mógłby powiedzieć, że to nieodpowiedzialne dawać dzieciom taki sprzęt do ręki, ale one właśnie w ten sposób uczyły się odpowiedzialności.

Szkoły prowadzone metodą włoskiej pedagog kończyli Mark Zuckerberg (twórca Facebooka), Bill Gates (współzałożyciel Microsoftu), Sergey Brin i Larry Page (pomysłodawcy wyszukiwarki Google), Jeff Bezos (szef Amazona). Radosław Tychmann podkreśla, że dla niego najważniejsze jest nie to, że wszyscy oni zostali milionerami, ale, że wymyślili coś nowego, poszli swoją drogą i odkryli własne ścieżki.

Małgosia: – Dajemy przyzwolenie na to, żeby dziecko nie było we wszystkim najlepsze. Niech sobie wybierze własną ścieżkę, niech będzie dobre, w tym co robi. Naszą rolą jest nie zabić w nim chęci do odkrywania, poznawania, nauki. Człowiek rozwija się jak roślina. Trzeba go tylko dobrze pielęgnować.

Radek: – Filozofia Montessori czasami opatrznie rozumiana jest jako wychowanie bezstresowe. Ona mówi, że można wiele w życiu robić po swojemu, próbować znajdować własne ścieżki, ale w zgodzie z zasadami. To tak, jakby jechać do Wrocławia autostradą, drogą krajową czy gminnymi. Każda jest dobra. Ważne, żeby nie łamać przepisów.

Małgosia: – Czy istnieje szkoła idealna? Szkoła marzeń? Na pew-no nie jedna dla wszystkich, bo każdy z nas ma inne cele. Dla nas szkoła marzeń to nasze wspólne podróże po świecie - pełne różnorakich smaków, zapachów i widoków, mieszanka zabytków, kultur, języków i poglądów. Nie dla szkoły, lecz dla życia się uczymy.

Radek: – Czy zawsze mamy na to wszystko czas? Nigdy. Czy zawsze mamy siły? Często nam ich brakuje. Czy warto więc to robić? Zawsze. Bo przecież opolska rodzina ma moc.

Monika i Grzegorz Kasiurowie z Rafałem, Mileną i Danielem

Do nowego domu Kasiurowie przenieśli się rok temu. Po tym, jak w ich rodzinie pojawiło się trzecie dziecko, stwierdzili, że dotychczasowe mieszkanie jest za ciasne. – Dom był duży. Planowaliśmy kupno mniejszego, w upatrzonym miejscu, ale transakcja się przeciągała. Ten był w okazyjnej cenie, wolny od razu i do wykończenia. Urządziliśmy go pod nasze potrzeby – opowiada Grzegorz Kasiura. Na piętrze są pokoje wspólnych zabaw, odpoczynku i nauki. Na parterze, w przestronnym salonie leżą zabawki, stoi kolorowy stolik z trzema krzesełkami, trzaska ogień w kominku, przy sporym stole w jadalni zmieści się kilkanaście osób. Taki dom będzie i w sam raz jak dzieci dorosną, i jak przyjadą z własnymi rodzinami.

Na to Kasiurowie jeszcze muszą poczekać. Rafałek jest w drugiej klasie szkoły podstawowej, Milenka za kilka dni będzie pasowana na pierwszoklasistkę, a najmłodszy Danielek został we wrześniu przedszkolakiem. Rafał wydaje się najspokojniejszy i najbardziej nieśmiały z całej trójki. W pokoju na piętrze bawi się telefonem komórkowym mamy, od czasu do czasu schodzi, żeby zasygnalizować problem w obsłudze. Młodsze rodzeństwo przy wysokiej kuchennej wyspie na parterze spiera się, bliżej kogo powinien stać laptop, w którym oglądają bajki. Miało to rodzicom zapewnić spokojną rozmowę. Wygrywa – oczywiście – wygadany i przebojowy Daniel. Rozsądniejsza Milenka rezygnuje z wojny z braciszkiem. Kiedy wróci, żeby pochwalić się puchatym, beżowym chomikiem, Danielek też przestanie mieć ochotę na bajki i umości się na kolanach mamy przy stole. Rafałek trafił do Moniki i Grzegorza Kasiurów w 2009 roku jako pięciomiesięczne dziecko, prosto ze szpitala. Został ich pierwszym adopcyjnym dzieckiem. Rok później przyjęli czteromiesięczną Milenkę, najpierw jako rodzina zastępcza, potem adopcyjna. Na dwojgu mieli poprzestać, ale Monika stwierdziła, że gdyby któreś z ich dzieci miało młodsze rodzeństwo, to są gotowi trzeci raz zostać mamą i tatą. Jak na zawołanie, latem 2014 roku urodził się Danielek, biologiczny brat Rafałka i od razu stał się członkiem ich rodziny. – Małżeństwem jesteśmy od 14 lat. Po ślubie bezskutecznie staraliśmy się o dziecko – wspomina Grzegorz Kasiura. – Ale jeszcze zanim się pobraliśmy, planowaliśmy dwójkę własnych i jedno adoptowane, do czego zachęcił nas amerykański mówca i pisarz chrześcijański, Josh McDowell. Monika Kasiura: – Pamiętam, jak trafiłam do lekarza w Opolu. Zobaczył moje wyniki i bez ogródek stwierdził, że nigdy nie będę miała dzieci. Przepłakałam swoje i zaczęłam pytać Boga, co dalej, co mamy robić, jaki jest plan. Następnego dnia poszłam po bułki do sklepu. Tam spotkałam znajomego z rodzinnej miejscowości. Był u nas przejazdem. Zaczął opowiadać, że mają dwie adoptowane dziewczynki, dał mi wszystkie namiary. Odczytałam to jako znak. W te pędy pojechaliśmy do ośrodka do Opola. Przeszli roczne szkolenie dla rodzin adopcyjnych. Po jego zakończeniu Monika regularnie dzwoniła do ośrodka, pytając, czy jest dla nich dziecko. – Miałam wtedy 34 lata. Niecierpliwiłam się, bo nie chciałam zostać babcią swoich dzieci. Pod koniec roku dostaliśmy telefon, że w szpitalu jest nowo narodzony chłopiec, ale wcześniak, czekający na operację. Byliśmy tymi informacjami przerażeni. Nie wiedzieliśmy, czy będzie chodził, jak się będzie rozwijał. Odwiedzaliśmy go regularnie w szpitalu. Pewnego dnia ordynator oddziału intensywnej terapii powiedział, że nie da nam gwarancji na zdrowe dziecko, ale te, które wychowują się w atmosferze miłości, robią niesamowite postępy. To wtedy pod-jęliśmy w sercu decyzję. Imiona synom nadawali sami. – Kiedyś Grzegorz zadzwonił do mnie do pracy i powiedział, że w biblijnej Księdze Tobiasza przeczytał o Rafale, którego imię znaczy „Bóg uzdrawia”. To był kolejny znak – wspomina Monika. Pierwsze lata ich wspólnego życia wypełnione były wizytami lekarskimi i niekończącą się rehabilitacją syna. Monika, z wykształcenia ekonomistka, poszła na urlop macierzyński, potem wychowaczy i już została z Rafałem, a potem kolejnymi dziećmi w domu. Pracę księgowej w firmie, do której dojeżdżała, zamieniła na takie samo zajęcie w firmie męża. Wyrzeczenie i wysiłek, jaki przysposobieni rodzice włożyli w opiekę nad najstarszym synkiem, opłaciły się. – Właśnie dziś się popłakałam, kiedy nauczycielka powiedziała, że Rafałek sam wypełnił testy. Potrzebował na to więcej czasu, ale zrobił zadania – opowiada rozemocjonowana Monika.

– A był moment, kiedy zastanawialiśmy się, czy nie lepsza byłaby dla niego szkoła specjalna. Drugie dziecko przyjąć planowali za cztery lata, jak uporają się z problemami zdrowotnymi pierwszego. Upłynął rok i dostali informację, że w szpitalu urodziła się dziewczynka, którą mama zostawiła. Maleńka 700-gramowa kruszynka miała włosy koloru marchewki. – Myśleliśmy: tyle rodzin czeka, a my nawet nie złożyliśmy podania o drugie dziecko. Obawialiśmy się, że nie podołamy z dwójką wcześniaków – opowiada Grzegorz. Kiedy niedługo później odebrali telefon z ośrodka adopcyjnego z propozycją przyjęcia Milenki, rozpoznali w tym kolejny Boży znak. Dziewczynka nie miała uregulowanych formalności, więc na początek zostali rodziną zastępczą, z czasem – prawnymi opiekunami i w końcu – po trzech latach odkąd zamieszkała z nimi - rodzicami adopcyjnymi. Na szczęście, okazało się, że wcześniaczka była na tyle silna, że nie wymagała tak intensywnej rehabilitacji jak starszy brat. – Bardzo pomogła Rafałowi w rozwoju: przestał się bać, stał się bardziej otwarty. Pokochali się bardzo. Śpią w jednym pokoju, a Mila nie zaśnie, póki brat nie znajdzie się w łóżku obok – relacjonuje Monika. Milence imię nadały pielęgniarki w szpitalu. Monika forsowała jeszcze krótko zmianę na Olę, ale została Mila, dziś urocza, szczuplutka, poważna jak na swój wiek, 7-latka z miodowymi, falowanymi włosami. – Pomyśleliśmy wtedy, że dzieci już nam wystarczy. Ale w okolicach mojej 40-tki zaczęłam zwracać uwagę na kobiety z wózkami. I światełko mi się zapaliło, że jakby było jeszcze takie malutkie, to bym się cieszyła – wspomina Monika Kasiura. – Jak Milenka była u nas w rodzinie zastępczej, to na kontrole przychodziła pani z PCPR-u. Powiedziałam jej, że gdyby nasze dzieci miały młodsze biologiczne rodzeństwo, to chętnie je przyjmiemy. Niedługo później okazało się, że mama Rafała urodziła drugiego synka i zrzekła się go od razu w szpitalu. Dziś Kasiurowie są jej za tę decyzję wdzięczni, choć na początku Monika przyjęła tę informację z euforią, za to Grzegorz na dwa dni zaniemówił, bo już planował podróże z wyrośniętymi z pieluch dziećmi.

– Dzięki Bożej łasce i tak podróżujemy – podkreśla Monika. W lipcu 2014 roku Danielek dołączył do ich rodziny. Jest najbardziej samodzielny z całej trójki rodzeństwa. Wygadany, otwarty, czarujący mały brunet. Monika podkreśla, że nie myśli o sobie jako o rodzicu adopcyjnym. – Pokochaliśmy te dzieci jak rodzone, choć nie kryjemy przed nimi, że urodziły je inne kobiety – wyjaśnia Monika. Każda okazja jest dobra, żeby o tym rozmawiać, np. gdy pięcioletni Rafał pytał, czemu siostra (jeszcze wówczas w rodzinie zastępczej) ma inne nazwisko, albo kiedy podczas ostatniej ojcowsko-synowskiej wyprawy na mecz zeszło na temat rodzenia dzieci. – Jestem jedynaczką, wychowaną przez babcię. Zawsze marzyłam, żeby mieć liczną rodzinę. Chciałam też pracować w domu dziecka, ale nie dostałam się na pedagogikę. Razem z tymi dziećmi przyszło spełnienie moich pragnień – podsumowuje Monika. Grzegorz kilka razy podkreśla, że dzieci nie są ich własnością: – Naszą rolą jest zrobić wszystko, żeby wychować je jak najlepiej, wprowadzić w dorosłość. Chcemy przekazać im wartości, jakimi się kierujemy, ale nie mamy wpływu na to, kim zostaną w przyszłości. Dzieci choć nie z krwi i kości, to jednak mają wiele cech wspólnych z rodzicami: Rafał jest jak Monika domatorem, a mama żartuje, że obydwojgu Bóg poskąpił też talentu plastycznego, Mila ma charakter Grzegorza: ciągle w pędzie za przygodą, łyżwy, rolki, ruch to jej żywioł. Daniel jest impulsywny jak Monika, ale z wyglądu – teraz – bardzo podobny do Grzegorza.

Małgorzata i Rafał Laskowie z Magdą i Marią

Wierzymy, że ojcostwa można i trzeba się uczyć, dlatego organizujemy unikalne WarszTaty o ojcostwie, inspirujemy działalność ojcowskich klubów, budzimy świadomość i dostarczamy wiedzę – czytamy na stronie internetowej Inicjatywy Tato.Net, której przewodnie hasło brzmi „razem odkrywamy ojcostwo”.

Rafał Lasek, mieszkaniec Kluczborka, działacz i trener Inicjatywy Tato.Net wspomina, że jak to nieraz w życiu bywa, trafił na nią przez przypadek. Zaczęło się od zauważonej w sklepie z gadżetami promocyjnej koszulki z napisem „Tato.Net. Ojcowska przygoda”, który zaintrygował Rafała. – Byliśmy wtedy na wspólnym rodzinnym wyjeździe. Zacząłem szukać informacji w internecie. Okazało się, że inicjatywa między innymi organizuje wyprawy kajakowe dla ojców i dzieci, w tandemach. Na pierwszy wybrałem się z Asią, która miała wówczas 15 lat – wspomina ojciec pięciu córek.

21-letnia Asia studiuje obecnie fizjoterapię w opolskiej uczelni medycznej, młodsza Madzia właśnie zdała egzamin na prawo jazdy i żartuje, że w końcu ma czas uświadomić sobie, że matura za pasem. Najstarsza z biologicznych córek, Agnieszka studiuje psychologię, a najmłodsza Marysia jest w pierwszej klasie liceum. Dla Ani, Małgorzata i Rafał Laskowie zostali rodziną zastępczą, gdy miała 11 lat. Teraz 30-latka jest uczestniczką warsztatów terapii zajęciowej i nadal mieszka z Laskami.

Rafał podkreśla, że w działalność Inicjatywy Tato.Net i świadome ojcostwo wkręcił się dzięki Asi, której zaproponował pierwszy wyjazd na kajaki we dwójkę. – Jechaliśmy na kilka dni, a już po pierwszych godzinach spędzonych w aucie córka mówi mi, że jeszcze nigdy nie była ze mną sama tyle czasu. Wtedy uświadomiłem sobie, że to dobra droga do budowania relacji i tak będę robił z każdą córką. Co roku, sam na sam.

Najmłodsza Marysia po czterech latach czekania w kolejce na kajakową wyprawę z ojcem stwierdziła, że „trwało to całe życie”.

– Zaangażowanie w bycie sam na sam z dzieckiem – to jeden z elementów, który staramy się podkreślać w Inicjatywie Tato.Net. To nie musi trwać pięć dni, wystarczy choćby pięć minut na dzień, ale ma wielkie znaczenie dla wzajemnych relacji – podkreśla Rafał Lasek. Gdyby nie te chwile sam na sam, Rafał pewnie nie miałby okazji porozmawiać z Madzią o ... dziewictwie. Kilkunastoletnia wówczas córka zainicjowała rozmowę podczas wspólnego wyjazdu na warsztaty Tato&Córka dla ojców i nastolatek, organizowanych przez Inicjatywę Tato.Net, a że Rafał wybiera zwykle warsztaty w odległych miejscach i wyjeżdża się na nie wcześniej, to czasu na poważne rozmowy nie brakuje.

– Właśnie to między innymi staramy się pokazać facetom na warsztatach: jak ważne jest nazwanie się ojcem, uświadomienie tej roli i budowanie relacji z dzieckiem. Warsztaty organizujemy dla tych, którzy o ojcostwie nie mają jeszcze żadnego pojęcia, tych, którzy są ojcami z wieloletnim stażem, a nawet tych, którzy zostali już dziadkami czy pradziadkami, bo to także rodzaj ojcostwa – podkreśla Rafał Lasek, który właśnie przygotowuje się do grudniowych warsztatów dla ojców, które Inicjatywa Tato.Net organizuje po raz kolejny w Opolu, tym razem we współpracy z Urzędem Marszałkowskim Województwa Opolskiego. – Można się na nich nauczyć zaangażowania, innego patrzenia na ojcostwo. Staramy się tam pokazać uczestnikom, jakimi są ojcami dziś – najczęściej, wbrew ich własnemu zdaniu, nie najgorszymi – i nad jakimi rzeczami mogą jeszcze popracować. Bo warsztaty – to jedno, a nieustanny trening domowy, dwadzieścia cztery godziny na dobę - to ich naturalna kontynuacja – podkreśla Rafał Lasek.

– Ojcostwo to nie jest tajemna sztuka – zaznacza. – Największą tajemnicą jest uświadomienie sobie, że chcę być ojcem i okazywanie tego na co dzień. U mam macierzyństwo jest bardziej intuicyjne, mama rodzi i wchodzi w nową rolę. Dla ojców wejście w tę rolę jest trudniejsze. Z natury jesteśmy leniwsi i gdy słyszymy „siedź chłopie, ja przewinę, wykąpię, zaopiekuję się lepiej”, to często oddajemy to pole bez sprzeciwu. Znam mężczyzn, którzy dziwią się, że ich kumpel idzie na spacer z małym dzieckiem, bo oni tak nie mogą. Znam kobiety oburzone, że inne matki pozwalają na to ojcom, a przecież „on nie ubierze jak trzeba, nie okryje”.

Staramy się pokazać, że ojcostwo jest tak samo naturalne jak macierzyństwo i to bez względu na to, w jakim wieku są aktualnie ojciec i dziecko. Pamiętam, że podczas jednego z warsztatów zgłosił się do nas człowiek około 40-tki. Zapraszamy go i pytamy, gdzie ma dziecko. A on na to, że to on jest dzieckiem i przyjechał z ojcem-seniorem. Facet miał 15 lat, jak wyszedł z domu i to był pierwszy po 30 latach czas, który dali sobie na wspólne bycie ojca z synem.

Opolskie warsztaty chcemy budować od wspólnego spotkania ojców i mam. – Ludzie zarzucają czasem Inicjatywie Tato.Net, że działamy na przekór kobietom. Utożsamiają nas z filmem, w którym głównego bohatera grał Bogusław Linda walczący o dziecko z matką. Wprost przeciwnie, na spotkaniach tłumaczymy facetom, że to matki uczyniły ich ojcami, a dobre relacje z nimi powodują, że jesteśmy dobrymi ojcami dla naszych dzieci – podkreśla Rafał Lasek.

Bogactwem ojcowskich warsztatów jest też możliwość wymiany doświadczeń między pokoleniami i ludźmi w różnych sytuacjach życiowych. – Dawniej życia uczyliśmy się w międzypokoleniowej wspólnocie. Kiedy młodzi krzyczeli, że trzeba iść na wojnę, starsi radzili, żeby sprawdzić, czy grupa jest na to gotowa, a najstarsi szukali rozwiązań pokojowych. Dziś często wychodzimy z założenia, że jeśli dziadek wychował ojca, ojciec mnie, to i ja wychowam dziecko, ale nie mamy wzorców tego wychowania, nie mamy z kim konfrontować naszych wyobrażeń o byciu dobrym ojcem. Temu właśnie służy Tato.Net – klaruje Rafał Lasek.

Dlatego pokłosiem warsztatów jest tworzenie klubów ojcowskich, czego Fundacja Cyryla i Metodego z Lublina, w ramach której funkcjonuje Inicjatywa Tato.Net, pierwotnie nie zakładała. Na Opolszczyźnie Ojcowskie Kluby działają w Kluczborku i Opolu, założone przez ojców, którzy chcieli kontynuować spotkania po warsztatach.

Co Rafałowi Laskowi, ojcu pięciu córek, dało zaangażowanie w działalność Tato.Net? Ma większą świadomość tego, jak budować lepsze relacje z dziećmi, choć żartuje, że w konkursie na najgorszego ojca lokuje się często na drugim miejscu. Najmłodsza Marysia zapytana kiedyś, czy ma superojca, odpowiedziała, że nie jest idealny, ale ważne jest to, że próbuje. Z warsztatów przywozi wiele inspiracji do spędzania czasu razem z dziećmi: rodzinnie grają w gry planszowe, od wchodzącej w dorosłość Madzi tato uczy się teraz gotować, a z Asią dzieli pasję do motocykli. Dzięki Tato.Net Rafał został trenerem „ojcostwa”. Wiedzą dzieli się w ramach inicjatywy i jako kurator sądowy prowadząc szkolenia Tato.Net-owe dla ojców adopcyjnych, z rodzin zastępczych, czy z rodzin objętych opieką ośrodków pomocy społecznej. – Nie mam wrażenia, żebym zmienił się diametralnie w swoim ojcostwie, ale kiedyś robiłem to intuicyjnie, a dziś wie o tym cała rodzina i często o tym rozmawiamy – podsumowuje Rafał Lasek.

– Nie wstydzę się dzieci, a one mnie. Jeśli same chcą towarzyszyć mi w wyjeździe na warsztaty, na których jestem trenerem i nie mają potem zastrzeżeń, to jest to dla mnie takim papierkiem lakmusowym, że nie jestem gołosłowny w tym, co mówię do ludzi.

Rozdział 2 - Eksperckim okiem

Zofia Kucharska, ordynator oddziału Neonatologicznego Centrum Ginekologii, Położnictwa i Neonatologii w Opolu.

Stan zdrowia i pozytywne nastawienie kobiety do ciąży mają ogromne znaczenie dla zdrowia kształtującego się w jej łonie dziecka. Przy planowanej ciąży dobrze jest, żeby mama wcześniej wykonała podstawowe badania krwi i moczu, żeby wiedziała, w jakiej jest kondycji i ewentualnie miała czas na jej podreperowanie. Już w okresie poprzedzającym zajście w ciążę, ważna jest suplementacja kwasu foliowego, co zapobiega wadom układu nerwowego u dziecka. War-to też zorientować się, czy w rodzinie nie występują choroby genetyczne, żeby już w czasie ciąży skorzystać z badań prenatalnych pozwalających na wykrycie tych wad u płodu. Takie refundowane badania przysługują paniom po 35. roku życia i pochodzącym z rodzin, u których występowały wady genetyczne.

Ważne w czasie ciąży jest regularne korzystanie z opieki lekarskiej i położniczej, stosowanie się do zaleceń specjalistów, kontrolowanie chorób przewlekłych u mamy: nadciśnienia, cukrzycy, niedoczynności czy nadczynności tarczycy. Trzeba pilnować, żeby ciąża była jak najbardziej fizjologiczna. Szczegółowe informacje na temat przygotowania do ciąży i postępowania w trakcie jej trwania można też znaleźć w fachowych publikacjach, m.in. opolskim „Informatorze dla przyszłych mam” opracowanym przez dr. n. med. Wojciecha Guzikowskiego we współpracy z położną Ewą Janiuk. Jest on dostępny w internecie.

Z punktu widzenia neonatologa istotna jest też świadomość rodziców, że kontakt z dzieckiem zaczyna się budować już od momentu, kiedy kobieta dowiaduje się, że jest w ciąży. Najczęściej najważniejszym dla mamy, ale i taty, momentem w budowaniu relacji są pierwsze odczuwalne ruchy dziecka. Od tego zaczynają się rozmowy dorosłych z dzieckiem. Niejednokrotnie obserwujemy, jak mamy trzymają się za brzuchy wcale nie dlatego, że je boli, ale ponieważ chcą w taki sposób objąć i przytulić swoje dzieci. Trzeba pamiętać, że dziecko w łonie słyszy głosy z otoczenia i odbiera sygnały płynące z organizmu mamy: jej zdenerwowanie, złe samopoczucie, niedożywienie czy nieregularne odżywianie, poczucie chłodu czy gorąca docierają do płodu i wpływają na niego. Dlatego tak ważne jest pozytywne nastawienie mamy do ciąży i szczególne dbanie o siebie w tym czasie.

Kolejny etap budowania relacji z dzieckiem zaczyna się po narodzinach. Pierwszy kontakt matki z dzieckiem jest wyjątkowy, położenie dziecka na brzuchu mamy sprawia, że rodząca czasami przez wiele godzin kobieta zapomina o wszystkich trudach porodu i bólu. Nierzadko pojawiają się u mam, ale i u towarzyszących przy porodach ojców – łzy szczęścia. To piękny moment dla rodziców.

Dla dziecka korzystniejszy jest poród siłami natury, jako bardziej fizjologiczny, ale są wskazania, kiedy cesarskie cięcie daje większe bezpieczeństwo dla mamy i dziecka. Jeśli dziecko rodzi się zdrowe, w stanie dobrym i mama po fizjologicznym porodzie także czuje się dobrze, to spędzają razem jeszcze jakiś czas na porodówce na przytulaniu i karmieniu się. Potem obydwoje trafiają na oddział noworodkowy, gdzie dalej są razem. Jeśli mama chce odpocząć, to personel może zająć się dzieckiem, ale na ogół mamy nie chcą oddawać swoich dzieci.

Pobyt mamy i dziecka w szpitalu po fizjologicznym porodzie trwa ok. 2–3 dób, a po cesarskim cięciu – jedną dłużej. To czas na przeprowadzenie szeregu badań u dziecka, począwszy od oceny jego stanu w skali Apgar tuż po narodzinach, przez badanie krwi pod kątem chorób metabolicznych (m.in. fenyloketonurii czy niedoczynności tarczycy), badanie słuchu (jesteśmy chyba jedynym w świecie krajem, który przeprowadza je wszystkim noworodkom), test pulsoksymetryczny (w kierunku wykrywania wad serca).

Jeśli dziecko jest zdrowe, to szczepimy je w szpitalu przeciwko gruźlicy i wirusowemu zapaleniu wątroby typu B. Rodzicom, którzy mają wątpliwości, czy szczepić, zalecam to bezwzględnie. Jest teraz taka niezrozumiała dla mnie moda na unikanie szczepień, tymczasem jako rodzic bardziej bałabym się skutków odmowy zaszczepienia niż szkody, jakiej może rzekomo wyrządzić szczepionka. Odpowiedzmy sobie na pytanie, co jest gorsze: choroba czy szczepionka?

Są przypadki, gdy pobyt noworodka w szpitalu przedłuża się m.in. z powodu problemów z karmieniem (pomocny jest w takich sytuacjach neurologopeda), żółtaczek, czy infekcji wymagających leczenia. W przypadku jakichkolwiek wątpliwości co do stanu zdrowia dziecka czy stanów nagłych konsultujemy te przypadki ze specjalistami, m.in. kardiologiem czy endokrynologiem. Jako jedyny taki szpital z trzecim stopniem referencyjności w województwie zajmujemy się też najmniejszymi i chorymi dziećmi urodzonymi przedwcześnie. Dysponujemy aparaturą i personelem, który jest w stanie zapewnić opiekę takim dzieciom. Stale rozwijająca się medycyna pozwala nam dziś ratować życie wcześniaków (pamiętam przypadek dziecka o wadze 480 gramów), ale zwykle ceną za to są trwałe dysfunkcje i choroby przewlekłe.

Joanna Wawrzyniak, psycholog, Centrum Ginekologii, Położnictwa i Neonatologii w Opolu.

Informacja o ciąży może wywołać w kobiecie wiele zaskakująco sprzecznych uczuć: ogromną radość, ekscytację, ale nieraz intensywny lęk przed zmianą, niepokój związany z poczuciem nieodwracalności tej zmiany. W tym czasie nie bez znaczenia jest zachowanie bliskich. Wsparcie bliskich jest zasobem kobiety i ułatwia adaptację do nowej roli, pomaga przetrwać mdłości, badania, oczekiwanie na poród. Proces takiej adaptacji przebiega i trwa różnie. Szczególnie pierwsza ciąża jest wielką niewiadomą – mama zastanawia się, co będzie się działo przez najbliższe 9 miesięcy, ale też – po rozwiązaniu. Obawia się, czy da sobie radę w nowej roli, poradzi w trakcie porodu a nawet, czy pokocha dziecko. Pomimo że kobiety mają możliwość korzystania z różnych form wsparcia, towarzyszyć im może poczucie braku pewności siebie i wątpliwości, czy dadzą radę unieść taką odpowiedzialność.

Na jakość przeżywania ciąży przez kobietę może wpływać wiele czynników, między innymi zmiany hormonalne, doświadczenia związane z ciążą (nie tylko własną), postrzeganie własnego ciała, relacje z własnymi rodzicami, gotowość na zmiany, doświadczenia z wcześniejszych pobytów w szpitalu, sytuacja ekonomiczna, przekonania na temat siebie i świata.

Przyszłe mamy w różny sposób radzą sobie z obawami, między innymi poprzez zmniejszanie niepewności. Bardzo dobrym sposobem na to jest korzystanie ze wsparcia położnej jeszcze przed porodem, współpraca i dobra komunikacja z lekarzem ginekologiem-położnikiem. Nie trudno też o to, aby odnaleźć odpowiedzi na nurtujące pytania w książkach czy internecie. Dostępnych jest wiele ciekawych artykułów dotyczących przygotowania się do porodu oraz rodzicielstwa. Warto jednak pamiętać, aby informacje uzyskane na własną rękę, konsultować ze specjalistami, gdyż znaczna część, szczególnie tych negatywnych informacji, może nie służyć ani mamie, ani tym samym rozwijającemu się w niej dziecku. Aktualnie, dzięki realizowanym w województwie opolskim programom, kobiety w ciąży mają np. dostęp już od początku do opieki położnych.

Jednak nie tylko kobieta doświadcza zmiany i rozwoju, jej partner również. Bardzo cenne jest wsparcie partnera, szczególnie w trudnych dla kobiety momentach, np. w trakcie oczekiwania przed gabinetem lekarza na badanie USG lub chwili zwątpienia w samą siebie. Dobra komunikacja między partnerami pozwala poznać oczekiwania obydwu stron, zobaczyć siebie oczami drugiej osoby i weryfikować wspólnie plany w trakcie trwania ciąży. Wsparcie bliskich jest ochroną i źródłem siły kobiety. Jest to szczególnie ważne, gdyż część kobiet może doświadczać obniżenia nastroju, a nawet depresji.

Czynnikami ryzyka wystąpienia depresji w okresie okołoporodowym są: zaburzenia psychiczne z okresu przed zajściem w ciążę, uzależnienia, negatywne doświadczenia z wcześniejszych porodów, ale też nastawienie do rozwiązania i karmienia naturalnego oraz przekonania na temat samej siebie. Do czynników ryzyka zalicza się również to, czy kobieta pracuje – brak pracy może wpływać na niską samoocenę i uniemożliwiać poczucie stabilizacji. Także przeprowadzka w okresie okołoporodowym wiąże się z większym ryzykiem wystąpienia depresji.

Kiedy kobieta czuje, że cierpi emocjonalnie, warto, aby zwróciła się o pomoc. Kobiety w ciąży i po porodzie mogą uzyskać pomoc psychologiczną w poradniach zdrowia psychicznego, poradniach rodzinnych, w szkołach rodzenia, a w naszym szpitalu – u psychologów zatrudnionych na oddziałach i poradniach przyszpitalnych. Skuteczna pomoc psychologa prowadzi do akceptacji tego, że mamy w sobie sprzeczne uczucia, pozwala lepiej radzić sobie z naturalnym lękiem przed porodem, przygotować na zmiany.

Narodziny drugiego dziecka są wydarzeniem bardzo ważnym dla rodziców, a starsze rodzeństwo przeżywa je bardzo intensywnie. Czasami rodzice decydują się na drugie dziecko, bo pierwsze „prosiło o braciszka lub siostrzyczkę”.

Bez względu na to, czy pierworodne dziecko chciało mieć rodzeństwo, czy nie, potrzebuje przygotowania na to wydarzenie przez rodziców. Warto już w okresie ciąży opowiadać o nowym dziecku, mówić o tym, co zmieni się po porodzie. Rodzice mogą opowiadać starszemu o dziecku, które rośnie w brzuchu mamy, że zmienia się, słyszy, porusza się. Niektóre dzieci zadają wiele pytań, chcą uczestniczyć w wyborze imienia. Dzieci lubiące książeczki mogą sporo dowiedzieć się o tym, co oznacza narodzenie się rodzeństwa z bajek. Zapewne nie jesteśmy w stanie przygotować siebie i dziecka na wszystko. Pomocne jednak będzie wyjaśnianie, jak zachowuje się niemowlę, że często je, śpi i robi siku do pieluszki. Że dopóki nie nauczy się tego, co potrafi jego starszy brat czy siostra, będzie potrzebowało pomocy w jedzeniu, przemieszczaniu się i dużo przytulania. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby po porodzie starsze dziecko pomagało, jeśli tego chce i uczestniczyło w czynnościach pielęgnacyjnych, bawiło się z noworodkiem.

Dla noworodka najbardziej interesujące są głosy bliskich oraz ich twarze, reagują też na intensywne kolory. Wiedza pierworodnego na temat tego, jak może bawić się i czego oczekiwać od noworodka, może zapobiec rozczarowaniu po porodzie.

Najmniejsze dzieci wzbudzają bardzo szybko pozytywne reakcje emocjonalne dorosłych (uśmiechu, zmiany tonu głosu). Kiedy starszy brat będzie odczuwał, że jest traktowany momentami z mniejszym zaangażowaniem i stawiane będą przed nim większe wymagania, może zareagować złością, powiedzieć: „oddajcie go, nie chcę, żeby z nami tutaj mieszkał”. Dziecko potrzebuje wtedy pomocy w poradzeniu sobie z negatywnymi emocjami, pomocy w nazwaniu tego, co czuje. W dużym stopniu reakcja na nowo narodzone dziecko zależy od temperamentu starszego, ale też tego, jakie są relacje w tej rodzinie, jaki stosunek do pierwszego i kolejnego dziecka mają rodzice. Niektóre dzieci będą potrzebowały zapewniania o tym, że nadal są bardzo ważne i kochane. Narodziny rodzeństwa to wyzwanie dla całej rodziny, jednak w ostatecznym rozrachunku przynosi mnóstwo korzyści dla rozwoju emocjonalnego starszego dziecka i poczucia bezpieczeństwa w przyszłości. Pierwsze spotkanie rodzeństwa jest przeżyciem intensywnym. Często dochodzi to tego spotkania jeszcze w trakcie pobytu mamy i noworodka w szpitalu. Samo miejsce i rozłąka z mamą wzbudza wiele emocji, a do tego jeszcze nowy członek rodziny. Dzieci potrzebują czasu. Dziecko może samo zdecydować o tym, kiedy podejdzie do łóżeczka, kiedy się przywita, o tym również, czy np. najpierw uściska mamę. Zaczekajmy, aż obudzi się jego naturalna ciekawość. Te pierwsze spotkania są bardzo radosne, wzruszające. Sama pamiętam dokładnie pierwsze spotkanie moich dzieci i ich twarze, szczególnie starszej córeczki Hani.

Na pytanie o to, kiedy planować kolejne dziecko, odpowiem, że zależy to od kondycji psychicznej, fizycznej i ekonomicznej rodziców.

Zbyt duża różnica wieku może utrudnić jednak zbudowanie satysfakcjonujących relacji między rodzeństwem w okresie dzieciństwa. Mała różnica wieku między dziećmi pozwoli uniknąć zazdrości, umożliwi wspólną zabawę od najmłodszych lat. Dla rodziców to oznacza czas dla siebie. Starsze o kilka lat rodzeństwo więcej rozumie, czasami pomoże w codziennych obowiązkach. Dłuższa przerwa pozwala natomiast rodzicom na zregenerowanie sił i czerpanie większej satysfakcji z rodzicielstwa.

Beata Adamska, pielęgniarka z 25-letnim doświadczeniem z pododdziału Patologii Noworodków Centrum Ginekologii, Położnictwa i Neonatologii w Opolu. Metodą Brazeltona zajmuje się od 2010 roku.

Metodę opracował i opublikował w USA, w latach 70. XX w. pediatra i psychiatra dziecięcy dr T. Berry Brazelton. Jest ona bardzo popularna w Wielkiej Brytanii. W Polsce obecna od 2006 r., ciągle zyskuje nowych zwolenników. Metoda pomaga rodzicom lepiej poznać swoje dziecko od pierwszych chwil po urodzeniu, bo wbrew przekonaniom, nawet dopiero co urodzony malec komunikuje się z otoczeniem. Jego językiem są jego zachowania. Zadaniem eksperta jest rozszyfrowanie tego języka i przekazanie tej wiedzy rodzicom. Dzięki metodzie Brazeltona możemy dowiedzieć się, jakie pozycje dziecko preferuje, w jakich warunkach śpi mu się najlepiej, jaki ma charakter, osobowość itd. To wiedza szczególnie przydatna dla rodziców do nawiązania kontaktu z dzieckiem, które rodzi się chore, z wadami czy przedwcześnie. Dr Brazelton podkreślał, że to badanie może przynieść wiele dobrego dla zbudowania i umocnienia więzi z dzieckiem matek nastoletnich czy z depresją poporodową. To badanie nieinwazyjne, które trwa od 20 do 40 minut. Przeprowadzić je można od urodzenia do 2 miesiąca życia dziecka, a w przypadku dziecka urodzonego przedwcześnie – od 35 tygodnia wieku korygowanego. Co ważne, to nie jest test, który dziecko musi zdać. W czasie badania razem z rodzicami obserwujemy dziecko. Zaczynam od rozmowy z rodzicami, bo to oni są specjalistami „od swoich dzieci”, oni najlepiej je znają. Pytam ich, czy ich dziecko jest silne, na co lubi patrzeć, czy rozróżnia dźwięki, czy potrafi komunikować płaczem swoje potrzeby.

Badanie składa się z czterech elementów: obserwacji snu, siły dziecka, interakcji i płaczu.

Sen jest ogromnie ważny w życiu dziecka, bo w czasie snu głębokiego wydziela się hormon wzrostu, który odpowiada za prawidłowy przyrost masy ciała i odpoczynek. A że ludzie dzielą się na „susły” i „zające”, to zależnie od typu wymagają innych warunków do spania. Już od narodzin zdecydowana większość dzieci urodzonych o czasie nie ma żadnego problemu z ochroną snu i potrafi się na czas snu odciąć od bodźców, które się powtarzają (odpowiada za to habituacja, czyli wrodzony mechanizm ochrony snu). Po narodzinach dziecka rodzina zwykle wprowadza „stan wyjątkowy”, żeby zapewnić mu spokojny sen, a dzięki metodzie Brazeltona możemy się dowiedzieć, czego rzeczywiście potrzebuje nasze dziecko, żeby się wyspać. Pytanie o siłę ma na celu uświadomienie rodzicom, że nie powinni się bać pielęgnować swojego dziecka (zmiana pieluszki, kąpiel, ubieranie). Kiedy pytam rodziców, czy ich dziecko jest silne, opowiadają o tym, że chwyta ich za palec, odwraca i podnosi głowę, kiedy kładą je na swojej klatce piersiowej. To dla mnie okazja do zachęcenia rodziców do układania dziecka na brzuszku – pozycji, której najbardziej się boją, a która jest ogromnie ważna – ułatwia trawienie i wzmacnia mięśnie brzucha, co pozytywnie wpływa na dalszy rozwój. Mówię im, żeby nie kładli tak dziecka w nocy, ale w ciągu dnia, kiedy je nadzorują. Siła dziecka robi na rodzicach największe wrażenie. Pozwala im się przekonać, że dziecko jest zdrowe.

Panuje powszechne przekonanie, że noworodek po urodzeniu na przemian je i śpi. Tymczasem dzięki badaniu interakcji (z użyciem grzechotki, czerwonej piłeczki, pokazywania twarzy i mówienia do niego) możemy pokazać rodzicom, że ich dziecko aktywnie używa wzroku i słuchu już od pierwszych godzin po urodzeniu. Kiedy pokazuję rodzicom, że ich nowo narodzone dziecko reaguje na ich głos, odwracając głowę w tym kierunku, są pod dużym wrażeniem. Rodzice wcześniaków często płaczą ze szczęścia. Przekazuję rodzicom informację, że marszczenie brwi, ziewanie i kichanie, otwarta dłoń dziecka w czasie badania oznacza: „stop”, jest to dla mnie jeszcze trudne, potrzebuję przerwy. Kiedy dziecko zamyka oczy w trakcie badania, mówię: to nie znaczy, że jest znudzone badaniem i zasypia, ono po prostu dobrze radzi sobie ze stresem („chowa się”).

W kwestii płaczu dr Brazelton mówi tak: „nie bierzcie waszego dziecka na ręce od razu, jak zapłacze, bo wkrótce będzie to jedyny sposób na jego uspokojenie” i proponuje „manewry uspokajające”. Polegają one na tym, że stopniujemy interwencję. Pierwszy krok to odłożenie dziecka do łóżeczka, co często powoduje jego samouspokojenie. Drugi etap uspokajania to nachylenie się nad dzieckiem i pokazanie mu swojej twarzy. Jeśli jednak mocno płacze, to ma oczy zamknięte i nas nie widzi. To moment na użycie głosu przez rodzica. Głos jest bardzo silnym uspokajaczem. Niestety, często rodzice nie wierzą w siłę swojego głosu. Kolejny etap to położenie ręki na brzuchu dziecka i mówienie do niego, wreszcie przytrzymanie mu rączek. W brzuchu mamy było ono przyzwyczajone, że jest ciasno – swoboda używania rąk po narodzinach może być stresująca. Przytrzymanie, zawinięcie rączek, najlepiej zbliżając je do buzi, może pomóc w uspokojeniu dziecka. Przedostatni etap to wzięcie na ręce zawiniętego dziecka, a ostatni – kołysanie. Ostatnio sporo się mówi, że pierwsze trzy miesiące życia dziecka to czwarty trymestr ciąży, kiedy dziecko nadal potrzebuje kołysania właśnie i tego, żeby było ciepło, ciasno. Rodzicom, którzy opowiadają, że bliscy odradzają kołysanie w obawie przed przyzwyczajeniem dziecka, mówię, że ono już jest od 9 miesięcy do tego przyzwyczajone.

Wiedza o swoim dziecku po badaniu jest bezcenna. W naszym szpitalu, w ramach realizowanego przez samorząd województwa Programu poprawy opieki nad matką i dzieckiem „Opolskie dla Rodziny” możliwość kontaktu z ekspertem tej metody dla rodziców nowo narodzonych dzieci jest bardzo duża.

Marzena Mika posiada 30–letnie doświadczenie zawodowe. Pracuje na sali porodowej w Centrum Ginekologii, Położnictwa i Neonatologii w Opolu. Świadczy też tam odpłatne usługi opieki położniczej dla rodzącej. Jest wolontariuszką w Domowym Hospicjum dla Dzieci w Opolu, gdzie opiekuje się rodzinami ciężko chorych nienarodzonych jeszcze dzieci. Żona, mama pięciorga dzieci, babcia dwojga wnuków.

Jak przygotować się do porodu?
To trudne pytanie. Zdecydowanie warto chodzić na szkołę rodzenia, ale nie jest to warunek tego, że poród będzie dobrym i pięknym doświadczeniem. Na pewno, jak się więcej wie, to jest łatwiej, bo człowiek ma poród przemyślany, omówiony z mężem/partnerem, przepracowany. W praktyce każdy poród jest inny, nawet u rodzącej kilkakrotnie kobiety, ale jakieś punkty wspólne są i tego właśnie można się dowiedzieć w szkole rodzenia.

Czy zabierać męża/partnera na szkołę rodzenia?
Dotyczy to i szkoły rodzenia, i porodu. To musi być omówione przez obydwie strony. Obie muszą tego chcieć. Jeśli jedna strona naciska, to poród nie będzie dobrym doświadczeniem dla żadnej z nich. Wielu panów, ale też pań, boi się tego, że mężczyzna będzie miał po udziale w porodzie złe wspomnienia, ale przecież można ustalić, że nie będzie towarzyszyć w tym procesie do końca. Mężczyzna może być niezwykle pomocy w pierwszych fazach porodu. To, że para się bardzo dobrze zna, pomaga mężczyźnie odczytać, co się dzieje z rodzącą, nawet jeśli ona sama o tym nie mówi. On wie coś, czego kobieta w danym momencie nie powie, bo zapomniała, bo jest skupiona na tym, że boli, bo się boi powiedzieć, żeby nie została odebrana jako roszczeniowa czy niegrzeczna. Wtedy partner staje się pośrednikiem w komunikacji z położną. Zdarzają się panowie, którzy uczestniczą tylko ciałem, a duszą są zupełnie w innym miejscu: czytają książki, grają na telefonie, a w momencie, kiedy dziecko się wyłania, przyglądają się temu z wyraźnym zaciekawieniem. Wydaje mi się, że taka postawa nie jest dobra dla budowania relacji małżeńskich czy partnerskich. Lecz najważniejsza jest tu rodząca, jeśli jej wystarcza obecność, akceptuje taki udział męża – to i ja też. Wspólny poród jest przeżyciem emocjonalnym, a nie tylko fizycznym. Kobieta potrafi się zachowywać w tym czasie zdecydowanie inaczej, co może zaskakiwać oboje, dlatego warto być na to choć teoretycznie przygotowanym przez zajęcia w szkole rodzenia.

Kiedy zacząć przygotowania do porodu?
Prawidłowa ciąża trwa od 38 do 42 tygodni. Jest więc czas na przygotowanie się. Jednym z ważnych kroków jest szkoła rodzenia, która zaczyna się po 30 tygodniu ciąży i trwa około 6 tygodni. Wcześniej – po 20 tygodniu ciąży – można korzystać z bezpłatnych spotkań edukacyjnych, które prowadzą położne środowiskowe. To okazja do zdobycia wiedzy, która pozwoli przygotować się do porodu jeszcze w momencie, kiedy emocje są wyciszone. Takiej pomocy można szukać u położnych środowiskowych w poradniach „K”, ale też przy niektórych prywatnych gabinetach lekarskich. Faktycznie przygotowanie się do porodu powinno nastąpić około 36 tygodnia, kiedy zbliżają się ostatnie wizyty, badania USG.

Jak fizycznie przygotować się na poród w szpitalu?
Najlepiej zapoznać się z informacjami zamieszczanymi na stronie szpitala, który wybrała rodząca, bo „wyprawka” szpitalna w szczegółach może się różnić, np. w jednych można mieć własne ubranie, w innych nie. To, co bardzo się przydaje, to butelka z dziubkiem do picia wody, ręczniczek do wycierania twarzy, balsam lub krem do ust, bo podczas porodu oddychamy inaczej. Do porodu w naszym szpitalu można zabrać muzykę, którą się lubi – na pendrivie lub na płycie. Mieliśmy raz pacjentkę, która chciała podczas finału porodu stosować aromaterapię – nie było ku temu przeszkód, bo zwykle rodząca ma salę dla siebie. Ale zdarzają się też sytuacje, że spełnienie takich indywidualnych życzeń nie będzie możliwe z jakiegoś powodu.

Z jakimi obawami przychodzą mamy do porodu?
Boją się, że nie dadzą sobie rady, że to je przerośnie, że praktyka będzie bardzo odbiegała od teorii, z którą się zapoznały. Kiedy zaczynają się skurcze, wydaje się im, że to koniec świata. Naszą rolą jest przekonanie rodzących, że to naturalne bóle, które – w dodatku – będą się nasilać, ale też organizm i mózg będzie miał czas na przystosowanie się do tego. Ważne jest, żeby mama miała świadomość, że to jest dobry ból. Kobieta ma w sobie taką moc, że jest w stanie wiele wytrzymać. Jeśli oczekuje na rodzące się dziecko, to wystarczy, że pomyśli o tym, jaki będzie finał porodu, że będzie mogła zobaczyć i przytulić kogoś, na kogo tyle miesięcy czekała. Trzeba podejść do tego zadaniowo: teraz mnie boli, ale to minie. Część kobiet próbuje uciec przed tym bólem, doszukując się na siłę powodów do przeprowadzenia cesarskiego cięcia. Wiele nie ma świadomości, że to nie jest otwarcie i zamknięcie zamka. To poważna operacja, która może wiązać się z powikłaniami. CC jest potrzebne w sytuacjach, kiedy nie ma innego wyjścia, ale jeśli kobieta może rodzić siłami natury, to powinna się na to nastawić. Po to też są położne, po to są możliwości łagodzenia bólu. Poród tkwi w mózgu. Niepotrzebny strach powoduje powikłania. Trzeba poddać się tej fali, która jest w rodzącej kobiecie. Trzeba też pamiętać, że nie każdy rozpoczęty siłami natury poród tak się kończy. Wtedy z kolei ważne jest, żeby nie myśleć o tym w kategoriach porażki, czy winy rodzącej. Najważniejsze jest bezpieczeństwo matki i dziecka.

Czym jest plan porodu?
Plan porodu to wyrażenie oczekiwań rodzącej, przekazanie, jak chciałaby, by poród wyglądał, np. kto może przy nim być (mąż/ partner, studenci położnictwa czy – teraz także – opolskiej medycyny), jakie kobieta ma zapatrywania na nacięcie krocza, podawanie leków, przeprowadzanie zapisu KTG, aktywność lub brak aktywności, szczepienia po porodzie. Plan omawiamy przy przyjęciu na salę porodową. Zachęcam panie do spisania najważniejszych dla nich spraw podczas porodu, a nie zakreślania odpowiedzi, bo bywa, że zaprzeczają same sobie, np. przy pełnym rozwarciu, gdy rozpoczyna się faza parcia jest możliwość korzystania z podpowiedzi położnej lub zdania się na spontaniczne reakcje organizmu, a kobieta zaznacza jedno i drugie. Dlatego dobrze jest pisać plan lub rozmawiać o nim z położną, która może wytłumaczyć niejasne kwestie. Ogromnie ważne jest też, żeby tego planu nie trzymać się sztywno i być przygotowanym na przyjęcie propozycji personelu szpitala. Na przykład rodzące panie bardzo bronią się przed pozycją leżącą podczas porodu, tymczasem czasami może być ona wskazana ze względu na bezpieczeństwo dziecka. Jako położne i pacjentki powinnyśmy być w czasie porodu wzajemnie otwarte na siebie.

Ile trwa pobyt po porodzie w szpitalu i jak przygotować dom na powrót mamy z dzieckiem?
Jeśli mama i dziecko są zdrowe, wypis odbywa się w trzeciej dobie. Kobieta po cc musi jeszcze za jakiś czas wrócić na zdjęcie szwów. Przedłużająca się żółtaczka fizjologiczna, problemy laktacyjne, trudniej gojące się rany krocza czy brzucha po cięciu – to powody, dla których pobyt może się przedłużyć. Bywa, że mama boi się np., że nie poradzi sobie z kąpielą maluszka. Jeśli na oddziale jest miejsce, to może ona zostać dłużej. Jeśli jednak wychodzi do domu, to na pewno pomoże jej wybrana przez nią położna środowiskowa podczas wizyt patronażowych. Syndrom budowania gniazda pojawia się już w trakcie ciąży, więc zwykle dom jest już przygotowany na powrót mamy z dzieckiem. Wydaje się, że nie należy przesadzać z ilością potrzebnych rzeczy, bo maluch szybko rośnie, a w dzisiejszych czasach zawsze można coś dokupić. Zapasy smoczków, butelek, ubranek – to zbędny wydatek. Dla mamy ważne jest wsparcie w opiece ze strony partnera czy innych bliskich, by miała chwilę czasu dla siebie. Czasami świeżo upieczeni rodzice zastanawiają się, kiedy jest odpowiedni moment na przyjmowanie gości. Nie bez przyczyny kiedyś uznawano, że kobieta przez 6 tygodni po porodzie nie powinna wychodzić z domu. To był czas na oswojenie się z nową sytuacją. Tłumy odwiedzających nie służą ani mamie, ani dziecku, co nie znaczy, że należy zamknąć dom na trzy spusty. Myślę, że należy zachować zdrowy rozsądek. Wybierający się w odwiedziny muszą być pewni, że są zdrowi – zagrożeniem dla malucha jest nawet opryszczka na ustach, bo dziecko dopiero nabywa odporność. Dajmy sobie wszyscy czas.

Ewa Skirzewska, kierownik Ośrodka Adopcyjnego Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej w Opolu. Jest pedagogiem z ponad 20-letnim doświadczeniem zawodowym, a prywatnie żoną i mamą.

Jakie warunki trzeba spełnić, żeby zostać rodziną adopcyjną?
O adopcję może ubiegać się małżeństwo lub osoba samotna, mające pełną zdolność do czynności prawnych i odpowiednie predyspozycje osobowościowe do wychowania dziecka. Kandydaci powinni posiadać dobre warunki bytowe (stałe źródło dochodu i mieszkanie zapewniające dziecku miejsce do rozwoju, zabawy i nauki), a także dobry stan zdrowia. Przyszli rodzice powinni być w odpowiednim wieku do wychowania dziecka.

Kim są decydujący się na adopcję?
Najczęściej to małżeństwa między 30 a 45 rokiem życia. Zwykle mają za sobą doświadczenia starań o dziecko biologiczne. Przysposabiający to także rodziny, które mają własne dzieci, ale są otwarte na stworzenie domu kolejnemu dziecku, także osoby spowinowacone ubiegające się o adopcję dziecka swojego małżonka, rzadziej spokrewnione, np. wujostwo, dziadkowie oraz rodziny zastępcze. W tym gronie są też rodziny, które adoptowały dziecko i ponownie chcą zostać rodzicami, w tym gotowe są zaopiekować się rodzeństwem wychowywanego dziecka.

Jakie predyspozycje powinni mieć kandydaci?
Osoby starające się o adopcję dziecka powinny być dojrzałe emocjonalnie, odpowiedzialne, a małżeństwa – stabilne. Warunkiem koniecznym jest akceptacja dziecka takim, jakim jest, razem z historią życia, którą wnosi z poprzednich środowisk opiekuńczych. Kandydatów powinna wyróżniać wrażliwość na dziecko i uczuciowość w stosunku do niego, otwartość na potrzeby dziecka, gotowość do wspierania go w dalszym rozwoju. Predyspozycje kandydatów są ustalane w czasie licznych spotkań połączonych z badaniami psychologiczno-pedagogicznymi w ośrodku adopcyjnym i podczas wywiadu adopcyjnego w domu kandydatów. Rodzicami adopcyjnymi zostają ostatecznie osoby, które przejdą pomyślnie całą procedurę przygotowawczą połączoną ze szkoleniami, podczas których zapoznają się z różnymi problemami i aspektami dotyczącymi rozwoju i opieki nad dziećmi wychowywanymi poza rodziną naturalną.

Według jakiego klucza dobiera się kandydatów do dziecka?
Zasadą jest dobór rodziny do specyfiki potrzeb dziecka i kierowanie się jego dobrem. Uwzględnia się przy tym predyspozycje osobowościowe rodziców, motywację do adopcji, ich oczekiwania. Bierze się pod uwagę możliwości i gotowość danej rodziny do podjęcia się opieki nad dzieckiem o określonych potrzebach, nad dzieckiem starszym czy rodzeństwem. Istotny jest wiek kandydatów (musi być odpowiednia różnica między rodzicami i dzieckiem). Uwzględnia się również miejsce zamieszkania przyszłych kandydatów i rodziny biologicznej (nie w najbliższym sąsiedztwie) oraz okres oczekiwania na dziecko. Przy doborze rodziny realizujemy często łączenie rodzeństwa, tzn. o możliwości adopcji dziecka powiadamiamy tę rodzinę, która adoptowała już wcześniej jego rodzeństwo.

Ile mamy rodzin adopcyjnych w regionie?
Rocznie zgłasza się do nas około 60–70 par. Większość z nich w przyszłości zostaje rodzicami adopcyjnymi. Nieliczne wycofują się z procedury, najczęściej z powodu powodzenia rodzicielstwa biologicznego, ale też wyjazdu za granicę, czy innych niespodziewanych sytuacji rodzinnych. Przez ponad 20 lat naszej działalności w województwie opolskim przygotowaliśmy około 2000 rodzin adopcyjnych.

Jak długo trzeba czekać na adopcyjne dziecko?
Już podczas rozmów wstępnych przygotowujemy kandydatów, że może to potrwać około 3–4 lata, a nawet dłużej, w zależności od oczekiwań kandydatów i otwartości na potrzeby dziecka.

Dzieci są kierowane do adopcji dopiero po wyjaśnieniu i pełnym uregulowaniu ich sytuacji prawnej w sądach.

W jakim wieku kierowane są dzieci do adopcji?
Większość kandydatów na rodziców adopcyjnych chciałaby przyjąć małe dziecko, ale sytuacje, kiedy rodzice biologiczni sami zrzekają się praw do dziecka, należą do wyjątkowych. Jeśli zachodzi potrzeba zaopiekowania się dzieckiem, to w pierwszym okresie życia opiekują się nim zwykle krewni jako rodziny zastępcze, co daje rodzicom biologicznym szansę na powrót do rodzicielstwa. Dlatego przygotowujemy kandydatów także na przyjęcie dziecka starszego. Jeśli nie są na to gotowi, muszą czekać dłużej. Od kilku lat najliczniejszą grupę adoptowanych stanowią dzieci w wieku od 1 roku do 4 lat.

Kandydaci dowiadują się, że jest dziecko do adopcji i ...
Najpierw zapoznają się w ośrodku z jego historią życiową, niekiedy bardzo trudną. Kandydaci mają czas zastanowić się, czy sprostają opiece. Jeśli stwierdzają, że chcą poznać dziecko, organizujemy pierwszy kontakt w miejscu, gdzie dziecko przebywa (u rodziny zastępczej, czy w placówce opiekuńczej). Przyszłym rodzicom w spotkaniu towarzyszy psycholog lub pedagog ośrodka. Od tej pory kandydaci odwiedzają dziecko, uczestniczą w jego życiu, budują pierwsze relacje. Jeśli wszystko przebiega pomyślnie, ośrodek przygotowuje dokumentację do sądu rodzinnego. Składamy dwa wnioski: o adopcję i bieżącą pieczę, by dziecko mogło być jak najszybciej w domu, pod opieką przyszłych rodziców, na tzw. okres preadopcji.

Na czym ona polega?
To czas na jeszcze bliższe poznanie się kandydatów i dziecka, aklimatyzację dziecka w rodzinie, budowanie więzi w warunkach domowych. To także dalsze wspieranie przyszłych rodziców przez ośrodek. O okresie trwania preadopcji decyduje sąd, kończąc ją rozprawą adopcyjną. Wówczas kandydaci zostają rodzicami, otrzymują pełnię władzy rodzicielskiej, a dziecko zyskuje mamę i tatę. Powstaje rodzina.

Kiedy rodzice adopcyjni stają się mamą i tatą w pełnym tych słów znaczeniu?
To zależy od dziecka i dorosłych. Są sytuacje, gdy rodzice od razu wiedzą, że to jest dziecko, na które czekali. Wtedy jest łatwiej. Im dziecko starsze, tym proces utożsamiania ze sobą może trwać dłużej. Trudno określić, ile. Zależy to od wieku, poziomu rozwoju, potrzeb dziecka, ale też od starań mamy i taty. Miłość może nie zrodzić się od razu, trzeba ją zbudować poprzez wspólną codzienność i uczenie się siebie nawzajem. Dziecko, które wcześniej mogło mieć doświadczenia zrywania więzi (jeśli np. często zmieniało środowiska opieki – od rodziny biologicznej przez różne rodziny zastępcze lub placówki) powinno nabrać zaufania, że to jest mama i tata na całe życie.

Co sprzyja powodzeniu adopcji?
Bardzo ważna jest dojrzała motywacja kandydatów na rodziców adopcyjnych oraz świadomość znaczenia decyzji o adopcji. W czasie przygotowania rozmawiamy również o adopcji w perspektywie czasu, gdyż istotne jest, by rodzice adopcyjni sprostali swojej roli wraz z kolejnymi etapami rozwoju ich dziecka, np. w okresie dojrzewania lub wówczas, kiedy ujawniłby się problem w wychowaniu. Zachęcamy rodziny do otwartości na pomoc specjalistów, żeby nie zostawali sami z problemami. W ośrodku oferujemy im pomoc postadopcyjną, zapraszamy do dzielenia się radościami i troskami. Ponadto organizujemy dla rodzin doroczny piknik, który jest okazją do wymiany doświadczeń rodzicielskich. Rodziny adopcyjne przygotowane przez ośrodek, w sposób naturalny, własnym przykładem ukazują innym, jak ważna jest pomoc dziecku i dom rodzinny.

Regionalny Ośrodek Polityki Społecznej w Opolu, Ośrodek Adopcyjny
ul. Rejtana 5, 45-331 Opole
e-mail: oa@rops-opole.pl, tel./fax 77 456 55 86, 694 465 810
(prowadzi Wojewódzki Bank Danych)

Sekcja Zamiejscowa Ośrodka Adopcyjnego z siedzibą w Nysie
ul. Piłsudskiego 47, 48-303 Nysa
e-mail: oa-nysa@rops-opole.pl, tel./fax 77 407 80 54, 532 107 170

Katolicki Ośrodek Adopcyjny i Opiekuńczy Diecezjalnej Fundacji Ochrony Życia
Pl. Katedralny 4, 45-005 Opole
e-mail: adopcje@dfoz.pl, tel./fax 77 44 19 905 lub 77 44 11 500

Beata Krzeszowska-Stroka, od 1999 r. pracuje w Powiatowym Centrum Pomocy Rodzinie w Krapkowicach, od 2004 r. - na stanowisku dyrektora. W życiu prywatnym jest szczęśliwą żoną i matką trójki dzieci.

Czym jest piecza zastępcza?
Piecza zastępcza jest formą sprawowania opieki nad dziećmi pozbawionymi opieki rodzicielskiej, występuje w formie rodzinnej i instytucjonalnej. Formami rodzinnej pieczy zastępczej są rodziny zastępcze spokrewnione, rodziny zastępcze niezawodowe i rodziny zastępcze zawodowe, w tym zawodowe pełniące funkcję pogotowia rodzinnego, zawodowe specjalistyczne oraz rodzinne domy dziecka. Rodzinę zastępczą lub rodzinny dom dziecka tworzą małżonkowie lub osoba niepozostająca w związku małżeńskim. Rodzinę zastępczą spokrewnioną tworzą osoby będące wstępnymi (dziadkowie) lub rodzeństwem dziecka, natomiast rodzinę zastępczą niezawodową i zawodową mogą tworzyć inne osoby. W rodzinie zastępczej w tym samym czasie może przebywać łącznie nie więcej niż 3 dzieci, natomiast w rodzinnym domu dziecka nie więcej niż 8 dzieci. W razie konieczności umieszczenia rodzeństwa (za zgodą rodziny zastępczej lub prowadzącego rodzinny dom dziecka) dopuszczalne jest umieszczenie w tym samym czasie większej liczby dzieci. W rodzinie zastępczej zawodowej pełniącej funkcję pogotowia rodzinnego umieszcza się dziecko do czasu unormowania jego sytuacji, na czas nie dłuższy niż 4 miesiące. W szczególnie uzasadnionych przypadkach okres ten może zostać przedłużony do 8 miesięcy lub do zakończenia postępowania sądowego o: powrót dziecka do rodziny, przysposobienie lub umieszczenie w rodzinnej pieczy zastępczej. W rodzinie zastępczej specjalistycznej umieszcza się dzieci niepełnosprawne, niedostosowane społecznie lub małoletnie matki z dziećmi.

Jakie wymagania muszą spełnić kandydaci starający się o sprawowanie rodzinnej pieczy zastępczej?
O funkcję rodzica zastępczego lub prowadzenie rodzinnego domu dziecka mogą starać się osoby, które dają rękojmię należytego sprawowania pieczy zastępczej, nie są i nigdy nie były pozbawione władzy rodzicielskiej oraz władza rodzicielska nie jest im ograniczona ani zawieszona, wypełniają obowiązek alimentacyjny (jeśli takowy mają), nie mają ograniczonych zdolności do czynności prawnych, są zdolni do sprawowania właściwej opieki nad dzieckiem, co jest potwierdzone zaświadczeniem lekarskim oraz opinią o posiadaniu predyspozycji i motywacji do pełnienia funkcji rodziny zastępczej lub prowadzącego rodzinny dom dziecka, wystawioną przez psychologa, przebywają na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, posiadają odpowiednie warunki bytowe i mieszkaniowe, umożliwiające dziecku zaspokajanie jego indywidualnych potrzeb.

Pełnienie funkcji rodziny zastępczej niezawodowej i zawodowej oraz prowadzenie rodzinnego domu dziecka nie może być powierzone osobom, które były skazane prawomocnym wyrokiem za umyślne przestępstwo lub umyślne przestępstwo skarbowe. Ponadto kandydaci na rodzinę zastępczą niezawodową, zawodową lub do prowadzenia rodzinnego domu dziecka muszą posiadać świadectwo ukończenia szkolenia. W przypadku rodziny zastępczej niezawodowej co najmniej jedna osoba tworząca tę rodzinę musi posiadać stałe źródło utrzymania.

Kim są kandydaci do prowadzenia rodzin zastępczych czy rodzinnych domów dziecka?
W przypadku rodzin zastępczych spokrewnionych są to dziadkowie oraz starsze rodzeństwo, którzy czują się w obowiązku zaopiekować dziećmi swoich krewnych, w przypadku rodzin zastępczych niezawodowych są to osoby spokrewnione z dzieckiem (wujostwo, dalsi kuzyni), ale też osoby niespokrewnione z dzieckiem, natomiast rodziny zastępcze zawodowe i rodzinne domy dziecka tworzą najczęściej osoby, które odchowały już własne potomstwo, ale mają jeszcze dużo siły i dobrych chęci, żeby pomóc potrzebującym dzieciom.

Jakie jest zainteresowanie pełnieniem takich funkcji?
Kandydatów do prowadzenia rodzin zastępczych czy rodzinnych domów dziecka nie ma wielu, dlatego należy promować rodzicielstwo zastępcze poprzez m.in. wsparcie już istniejących rodzin zastępczych, bo nie ma lepszej promocji rodzicielstwa zastępczego, niż zadowolony rodzic zastępczy. Jesteśmy powiatem, na terenie którego nie działa żadna placówka opiekuńczo-wychowawcza, ponieważ postawiliśmy na rozwój rodzinnych form pieczy zastępczej. Stoimy na stanowisku, że najlepszym środowiskiem wychowawczym dla dziecka jest rodzina, gdzie dziecko ma zaspokojoną potrzebę miłości, akceptacji czy przynależności do rodziny. Obecnie na naszym terenie mamy 65 rodzin zastępczych, w tym 36 rodzin zastępczych spokrewnionych, 17 rodzin zastępczych niezawodowych, 7 rodzin zastępczych zawodowych i 5 rodzinnych domów dziecka. Ogółem w rodzinach zastępczych i w rodzinnych domach dziecka aktualnie przebywa 120 dzieci i osób pełnoletnich, którzy uzyskali pełnoletność w rodzinie zastępczej, a w dalszym ciągu się uczą. W momencie, kiedy powiat nasz postawił na rozwój rodzinnych form pieczy zastępczej, z roku na rok zmniejszała się liczba dzieci pochodzących z terenu naszego powiatu, a umieszczonych w placówkach opiekuńczo-wychowawczych na terenie innych powiatów. Aktualnie z naszego powiatu umieszczonych jest tylko 6 dzieci w placówkach opiekuńczo-wychowawczych i są to dzieci w wieku starszym, tj. powyżej 16 roku życia (dla porównania przed rozpoczęciem rozwoju rodzinnych form pieczy zastępczej liczba dzieci umieszczonych w placówkach dochodziła do 48, były to dzieci w wieku od 0 do 20 lat).

Jakie jest wynagrodzenie dla pełniących pieczę?
Zgodnie z prawem rodzinie zastępczej zawodowej oraz prowadzącemu rodzinny dom dziecka przysługuje wynagrodzenie nie niższe niż 2000 zł miesięcznie. Rodzinie zastępczej zawodowej, pełniącej funkcję pogotowia rodzinnego przysługuje wynagrodzenie nie niższe niż 2600 zł miesięcznie. W przypadku, gdy rodzinę zastępczą zawodową czy rodzinny dom dziecka tworzą małżonkowie, wynagrodzenie przysługuje tylko jednemu z nich.

Rodziny zastępcze oraz prowadzący rodzinne domy dziecka otrzymują również świadczenie na pokrycie kosztów utrzymania dziecka w miesięcznej wysokości 660 zł na dziecko umieszczone w rodzinie zastępczej spokrewnionej oraz 1000 zł na dziecko w rodzinie zastępczej niezawodowej, zawodowej i w rodzinnym domu dziecka. Rodziny zastępcze mogą również otrzymać świadczenie m.in. na dofinansowanie do wypoczynku dziecka i jednorazowe świadczenie na pokrycie kosztów związanych z potrzebami przyjmowanego do rodziny dziecka. Ponadto prowadzący rodzinny dom dziecka i rodziny zastępcze zawodowe sprawujące opiekę nad co najmniej 4 dzieci, otrzymują pieniądze na utrzymanie lokalu mieszkalnego lub domu jednorodzinnego, w wysokości odpowiadającej kosztom ponoszonym przez rodzinę, m.in. na czynsz, opał, energię elektryczną i cieplną, wodę, RTV i usługi telekomunikacyjne.

Na jakie wsparcie w opiece nad dziećmi mogą liczyć takie rodziny?
Poza świadczeniami pieniężnymi rodziny zastępcze, w ramach realizowanego przez nasz powiat projektu współfinansowanego z pieniędzy unijnych, mogą liczyć na bezpłatną pomoc psychologiczną (w ramach pomocy indywidualnej i w ramach grupy wsparcia) oraz prawną. Dzieci umieszczone w rodzinach zastępczych mogą również korzystać z bezpłatnej pomocy reedukacyjnej – odbywającej się w warunkach domowych, logopedycznej i rehabilitacyjnej. Ponadto rodziny zastępcze mogą uczestniczyć w piknikach integracyjnych, wycieczkach, wyjściach do kina czy szkoleniach.

Alicja Pawelec, psycholog Ośrodka Adopcyjnego Regionalnego Ośrodka Polityki Społecznej w Opolu, Sekcji Zamiejscowej w Nysie z ponad 20-letnim doświadczeniem zawodowym. Jest biegłym sądowym i orzecznikiem powiatowego zespołu ds. orzekania o niepełnosprawności. Prywatnie jest żoną i mamą trójki dzieci.

Jakie emocje towarzyszą rodzinom podejmującym decyzję o adopcji?
Kandydatom zgłaszającym się do ośrodka adopcyjnego towarzyszą różne emocje i przemyślenia, np. radość, marzenia o dziecku, zadowolenie z rozpoczęcia starań adopcyjnych. Przyszli rodzice myślą o dziecku, które „odnajdą” poprzez adopcję, czy będzie zdrowe, jaka będzie jego historia życia, wyrażają również obawy. Ubiegający się o adopcję zastanawiają się, czy sprostają roli rodzica, czy dziecko ich zaakceptuje, polubi, jak na nich zareaguje, zadają sobie również pytania o swoje własne emocje w mającym nastąpić spotkaniu z dzieckiem. Pojawiają się myśli, czy będą umieli podtrzymać wzajemne relacje, czy poradzą sobie w sytuacjach trudnych. Przyjęcie dziecka do adopcji jest nową sytuacją dla kandydatów, ale także dla ich bliskich, środowiska, do czego powinni się przygotować. Dlatego ośrodek adopcyjny wspiera kandydatów w procesie adopcji.

Czy, a jeśli tak, to kiedy i jak rodzice powinni zacząć rozmawiać z dzieckiem o jego adopcji?
Każdy człowiek ma prawo do wiedzy o swojej przeszłości, co pozwala stworzyć mu własną tożsamość. Rolą rodziny adopcyjnej jest udzielenie dziecku adoptowanemu pomocy w tym procesie. Dlatego trzeba rozmawiać z dzieckiem o adopcji, a sposób przekazania tych informacji dostosować do wieku i poziomu jego rozwoju, jednak zacząć trzeba tę rozmowę jak najwcześniej – już około 2,5–3 roku życia. Nawet jeśli maluch niewiele z tego zapamięta, pozwoli to rodzicom na przełamanie pierwszej bariery rozmawiania o adopcji, co dla niektórych jest bardzo trudne. W przypadku malutkich dzieci dobrze jest wykorzystać opowiadaną bajkę, której bohaterowie szukają swojego dziecka. Do takiej bajki można wpleść historię własnego malucha, używając słów dla niego zrozumiałych. Bajkę tę warto zawsze zakończyć słowami: „to było tak, jak w naszej rodzinie, my też bardzo długo na ciebie czekaliśmy, szukaliśmy, w końcu znaleźliśmy, urodziłeś się w naszym serduszku, cieszymy się, że jesteś z nami, jesteś naszym synkiem/córeczką i tak już będzie zawsze”. Ten ostatni element jest szczególnie ważny dla utwierdzania dzieci w poczuciu bezpieczeństwa. Taką bajkę trzeba co jakiś czas powtarzać, a jak zaczną się pojawiać pytania, to odpowiadać na nie adekwatnie do poziomu rozwoju i wieku dziecka. Im starsze dziecko, tym większa potrzeba ich zadawania. Dzieci mogą pytać: jak się urodziłem? Skąd jestem? Radzimy, aby otwarcie o tym z nimi rozmawiać, np. mówić: „nie byłeś w moim brzuszku, natomiast jak cię poznałam, od razu urodziłeś się w moim serduszku”, albo: „jesteś nie z brzuszka, ale z mojego serduszka”. Starsze dzieci mogą pytać o rodziców biologicznych i dlaczego zostały wybrane przez rodziców adopcyjnych. Zalecamy mówić prawdę dziecku, w przystępny dla niego sposób, np. że rodzice bardzo chcieli mieć dziecko i dlatego trafili do miejsca, w którym było właśnie ono, tam je poznali i pokochali, że wtedy urodziło się w ich sercach, że to był ich najszczęśliwszy dzień i teraz nie wyobrażają sobie życia bez niego. W rozmowach z dziećmi, które pamiętają rodzinę biologiczną, należy przekazywać o niej pozytywne informacje (nie oskarżać, nie oceniać), ale też nie idealizować, bo przecież z jakiegoś powodu rodzice biologiczni nie sprawują opieki nad swoimi dziećmi, które w konsekwencji zostają zgłaszane do adopcji. U dzieci adoptowanych w starszym wieku lub które późno dowiedziały się o adopcji częściej pojawia się chęć poznania biologicznych rodziców, nawiązania z nimi kontaktu. Formalnie wiedzę o nich mogą uzyskać dopiero po skończeniu 18 roku życia, kiedy mają prawo wglądu do pierwotnego aktu urodzenia. Warto, żeby rodzice adopcyjni wspierali dziecko także w tych dążeniach. W mojej ocenie lepiej jednak odsunąć termin takiego spotkania do czasu pełnoletności dziecka, kiedy minie trudny okres dojrzewania i dziecko będzie bardziej gotowe i stabilne emocjonalnie. Wtedy jest szansa, że przy wsparciu rodziców, poradzi sobie z emocjami związanymi z kontaktem – który może być bardzo trudny – z rodziną biologiczną.

Warto zaznaczyć, że znaczący udział w przygotowaniu dziecka do przysposobienia mają osoby opiekujące się nim bezpośrednio przed adopcją, np. rodziny zastępcze. Pomaga to dziecku już wcześniej oswoić się z tematem adopcji, a przyszłym rodzicom dużo łatwiej jest o tym mówić. Odpowiednio przekazany temat adopcji pozwala stworzyć klimat zaufania i przyjaźni między dzieckiem a rodzicami, daje szansę kształtowania się właściwego stosunku dziecka do adopcji, przekonania go, że więzy emocjonalne są ważniejsze niż więzy krwi. Dla samych rodziców powiedzenie prawdy jest też znaczące, gdyż pozbawia ich niepotrzebnego napięcia. Życie w prawdzie daje szansę na udane rodzicielstwo. I to jest w tym najważniejsze.

Czy mówić o adopcji otoczeniu?
Obecnie rodzice adopcyjni najczęściej nie mają potrzeby ukrywania tego faktu, gdyż świadomość problematyki adopcji jest coraz większa w społeczeństwie. Podczas przygotowania do roli rodziców w ośrodku adopcyjnym niektórzy kandydaci sygnalizują jednak, że zastanawiają się nad reakcjami otoczenia w związku z adopcją dziecka. Przede wszystkim chcieliby zapobiec wszelkim negatywnym sytuacjom. Na pewno warto poinformować o tym wcześniej najbliższą rodzinę – rodziców, że zostaną dziadkami, przygotować dzieci biologiczne na przyjęcie rodzeństwa. To też ważna informacja dla lekarzy i innych specjalistów zajmujących się dzieckiem. W uzasadnionych przypadkach dobrze, jeśli wiedzę taką ma wychowawca czy nauczyciel, żeby lepiej zrozumieli zachowania i potrzeby dziecka, w porę udzielili mu odpowiedniego wsparcia, uczyli też rówieśników tolerancji. Myślę, że warto również w naturalny sposób poinformować o adopcji bliskich sąsiadów, bo pojawienie się dziecka – już nie noworodka, zawsze rodzi pytania i spekulacje, wywołuje różne reakcje, np. obawę, żeby nie urazić. Otwarte mówienie o adopcji niweluje napięcie, otoczenie wtedy czuje się swobodniej w kontaktach z rodziną, wiedząc, że adopcja nie jest dla nich tematem tabu. Ważne są jednak też rozmowy rodziców z dzieckiem i przygotowanie go na ewentualne trudne sytuacje, związane z pytaniami otoczenia dotyczącymi jego adopcji. Do takich rozmów przygotowujemy rodziców podczas szkoleń dla rodzin adopcyjnych.

Z jakimi problemami zmagają się rodziny adopcyjne po przyjęciu dziecka?
Dziecko przychodzi do nich z bagażem doświadczeń, które wpływają na jego funkcjonowanie. Nie zawsze znamy w pełni historię życia dziecka, szczególnie tej z okresu prenatalnego: może jego mama nadużywała alkoholu, narkotyków albo leków, może miała silne przeżycia traumatyczne, może nie akceptowała ciąży, nie wiemy, jak się odżywiała, a to wszystko wpływa na rozwój dziecka. Wiele adoptowanych dzieci urodzonych zostało przedwcześnie, z czym wiążą się dodatkowe problemy rozwojowe. Znaczenie mają również sytuacje kryzysowe w życiu dziecka przed adopcją (np. przemoc w rodzinie, zmiany placówek czy domów, w których się wychowywało). Wszystko to wpływa na zaburzenia rozwoju emocjonalnego. Dzieci często stosują w sposób nieuświadomiony mechanizmy obronne, np. wyparcia czy zaprzeczania, aby poradzić sobie ze swoją przeszłością, emocjami. Mogą wystąpić trudności w relacjach z otoczeniem, bo doświadczyły utraty poczucia bezpieczeństwa, opuszczenia, utraty kontroli. Dzieci kierowane do adopcji mogą wykazywać zaburzenia więzi, problemy z emocjami oraz niższe poczucie wartości. Niektóre reagują agresją, inne nadmierną uległością, wycofaniem, czasem lękiem. Mogą mieć problem z podporządkowaniem się dorosłym, trudności w relacjach z rówieśnikami, problemy w nauce. Dzieci pozbawione opieki i uczucia ze strony rodziców biologicznych mogą ujawniać symptomy choroby sierocej jako konsekwencje braku adekwatnej opieki rodzicielskiej, miłości, bliskości, kontaktu dotykowego. Może się ona objawiać przez zachowania autostymulujące, np.: kiwanie się, uderzanie głową o twarde przedmioty, bawienie się śliną. Dziecko może być nadruchliwe lub przeciwnie – bierne lub apatyczne. U niektórych występuje też problem moczenia nocnego. Jednakże w dużym stopniu rodzinna piecza zastępcza, w której najczęściej przebywa dziecko przed przysposobieniem, łagodzi te objawy, co otwiera przyszłym rodzicom możliwości dalszego wspierania dziecka i nawiązania z nim znaczącej więzi. Przejście do rodziny adopcyjnej nie gwarantuje automatycznego, naturalnego rozwoju bezpiecznego przywiązania. Potrzeba często dużo czasu, wiedzy, emocji i wysiłku ze strony zarówno rodzica adopcyjnego, jak i dziecka, aby nastąpiła zmiana.

Na jaką pomoc mogą liczyć rodzice adopcyjni?
Nie ma gotowych rozwiązań, jeśli chodzi o problemy, z jakimi zmierzają się rodziny adopcyjne. Efekty oddziaływań zależne są m.in. od wieku dziecka, cech indywidualnych, dotychczasowych doświadczeń. W przypadku takich i innych trudności wychowawczych czy emocjonalnych, zachęcamy rodziców do kontaktu ze specjalistami w naszych ośrodkach i poradniach psychologiczno-pedagogicznych w miejscach zamieszkania rodzin. Wsparcie mogą uzyskać także od innych rodziców adopcyjnych podczas organizowanych przez ośrodek dorocznych pikników.

Najważniejszym zadaniem rodzica adopcyjnego jest wytworzenie więzi emocjonalnej z dzieckiem. Dziecko, każde w swoim indywidualnym czasie, musi stopniowo nabrać zaufania do nowych rodziców, samo się przekonać, że mama i tato będą z nim zawsze, bez względu na to, co zrobi, że go nie zostawią, nie oddadzą. Ale przede wszystkim rodzice muszą pamiętać, że najważniejsza jest miłość bezwarunkowa, dająca dziecku poczucie bezpieczeństwa, oparcia, ciepła. Ważne są przy tym też prawidłowe postawy i umiejętności rodziców. Bycie z dzieckiem, akceptacja, cierpliwość, podążanie za nim, rozpoznawanie jego potrzeb i odpowiadanie na nie, to jest to, czego najbardziej potrzeba dzieciom adopcyjnym. Warto podkreślić, że w rodzinach adopcyjnych oprócz trudności występuje też wiele radości. Problemy z wychowaniem dzieci mogą wystąpić w tych rodzinach, tak jak w innych. W przypadku rodziców dzieci przysposobionych, potrzeba rodzicielstwa jest jednak tak ogromna, że znajdują oni w sobie wielkie pokłady miłości, tolerancji, akceptacji i gotowości do wspierania swojego upragnionego dziecka. Uśmiech malucha, przytulenie, słowa: „mamo”, „tato”, „kocham cię”, dają im mnóstwo radości i siłę do zmierzania się z wszystkimi problemami.

Urszula Nowainska, magister pielęgniarstwa, z 30-letnim stażem pracy. Wykładowca w Państwowej Medycznej Wyższej Szkole Zawodowej w Opolu. Pracuje jako pielęgniarka środowiskowa w szkołach w Opolu-Czarnowąsach i Dobrzeniu Wielkim. Szkoli rodziny adopcyjne. Mama trojga dzieci.

Jak przychodzi dziecko do domu, to my uczymy się jego, a ono nas: zapachów, klimatu domowego. Ważne jest, żebyśmy otoczyli go miłością i czułością, ale też obserwowali dziecko, np. gdzie lepiej mu się śpi.

W pierwszym etapie życia dziecka po urodzeniu oczyszcza się jego skóra, co wymaga odpowiedniej pielęgnacji. Jeśli stosujemy kosmetyki, to niech to będzie jeden rodzaj, żebyśmy mogli się przekonać, jak dziecko na nie reaguje, bo tak samo jak dorosły, może ono jeden preparat tolerować, a po innym dostać uczulenia. Ja polecam nawet zwykłą parafinę pielęgnacyjną do natłuszczania i mąkę ziemniaczaną – do wysuszania.

Niektórzy rodzice pytają, czy kąpać dziecko codziennie. Nie ma takich wskazań. Tu znów jest ważna obserwacja dziecka – jedne po kąpieli się rozbudzają, inne dobrze zasypiają, więc mamy wolą je wykąpać w ciągu dnia, żeby mieć wolną chwilę. Wydaje się, że trzymanie się harmonogramu dnia jest potrzebne mamie i dziecku, ale pozwólmy sobie czasami na odrobinę spontaniczności.

W pierwszym okresie życia dobrze byłoby stosować pieluchy tetrowe, ale pampersy są wygodniejsze. I w tym przypadku znów trzeba obserwować reakcję dziecka na dany rodzaj pieluch.

Nie przesadzajmy też w zapewnianiu czystości w otoczeniu dziecka: konieczności gotowania pieluch i ich prasowania, wygotowywania naczyń, nakazywania osobom zdrowym, mającym kontakt z dzieckiem do mycia rąk płynami antybakteryjnymi, czy noszenia maseczek na twarzy. To nie pomoże dziecku nabyć odporności w środowisku, w którym przebywa. Ale też nie przesadzajmy w drugą stronę: „czyszczenie” dziecięcego smoczka w buzi dorosłego jest niedopuszczalne, podobnie jak kontakt z sierścią zwierzęcą (dziecko może się nią zakrztusić). Jeśli jest zwierzę w domu, to oczywiście zostawmy je, bo taki kontakt wpływa na niego pozytywnie, ale nie kładźmy dziecka na dywanie, w którym przed chwilą wytarzał się kot czy pies. Zagrożeniem dla człowieka mogą być też pewne choroby odzwierzęce, dlatego domowe zwierzę powinno być po regularną opieką weterynarza.

Do zdobycia odporności, dziecku potrzebne jest świeże powietrze, więc już w pierwszych dniach po urodzeniu werandujmy je, a potem zabierajmy na regularne spacery. W domu starajmy się o do-pływ świeżego powietrza przez wietrzenie pomieszczeń. Pożądana temperatura w pomieszczeniach w czasie kąpieli dziecka powinna wynosić ok. 25 stopni, a podczas snu – 21–22 stopnie. Generalnie lepiej malucha przykryć kocykiem, niż narazić na przegrzanie.

Także podczas spacerów nie przegrzewajmy dziecka w grubych ubraniach niedostosowanych do warunków pogodowych, ale też w domu ubierajmy je odpowiednio. Najlepiej ubierać je na cebulkę.

W pierwszym okresie życia najlepiej, żeby łóżeczko dziecka stało blisko łóżka rodziców, żebyśmy mogli kontrolować malucha także podczas snu. Ale też nie ma nic nagannego we wspólnym leżeniu rodziców z dzieckiem, czy długim karmieniu. Odradzam natomiast zasypianie z noworodkiem, bo zmęczony śpiący głębokim snem dorosły może zrobić mu niechcący krzywdę. Zachęcam też rodziców do niereagowania od razu na dziecięcy płacz, bo ono potrafi się też samo uspokoić.

Częsty dylemat rodziców nowo narodzonego dziecka to szczepienia. Jako pielęgniarka zalecam przynajmniej te podstawowe, czyli zgodne z kalendarzem szczepień. Możliwe jest odroczenie szczepień, ale nie zupełna rezygnacja z nich, bo już obserwujemy efekt tej mody w powrocie chorób zakaźnych. Rodzice adopcyjni powinni natomiast zadbać o to, żeby karta szczepień dziecka została przekazana do przychodzi, którą wybiorą.

W żywieniu noworodków i niemowląt zalecane jest stosowanie naturalnego pokarmu mamy, który podajemy na żądanie. Karmiącym mamom, podobnie jak potem rosnącym dzieciom, zaleca się systematyczne rozszerzanie diety, ale wprowadzanie nowych składników pojedynczo przez 3–4 dni, żeby zorientować się, jak dziecko na nie reaguje. Przy karmieniu pokarmem modyfikowanym trzeba obserwować, jak dziecko reaguje na dane mieszanki, czy dobrze po nich śpi, czy przybiera na wadze. W razie wątpliwości należy skonsultować się z pediatrą. Obecnie zaleca się wprowadzanie glutenu nie wcześniej niż w 6 miesiącu. Logopedzi radzą, żeby pozwalać dziecku podgryzać twarde pokarmy, choćby skórkę od chleba. Miksowane i rozdrobnione potrawy źle wpływają na rozwój mowy. Jeśli dziecko je już samo, nie wycierajmy mu co chwilę buzi, bo może to nawet prowadzić do kłopotów psychologicznych na tym tle.

Ważna dla rodziców jest umiejętność udzielania pierwszej pomocy. Wiedzę o tym można zdobyć podczas kursów i szkoleń.

Dr Joanna Łaba, lekarz pediatra i specjalista rehabilitacji medycznej, prezes TRISO – Opolskiego Stowarzyszenia na Rzecz Rozwoju Dzieci z Trisomią 21. Mama trojga dzieci, społeczniczka.

Rozwijająca się medycyna i postęp badań prenatalnych umożliwiają coraz wcześniejsze i częstsze diagnozowanie wad i chorób dzieci już w życiu płodowym. Jak rodzice mogą przygotować się na narodziny niepełnosprawnego dziecka?
Każde dziecko, które przychodzi na świat, przewraca życie rodziców do góry nogami. Gdy zamiast zdrowego dziecka rodzi się niepełnosprawne, zmian tych jest jeszcze więcej. Zdaję sobie sprawę, że ciężko jest się pogodzić z wiadomością o chorobie czy niepełnosprawności dziecka. Wszyscy liczymy przecież na to, że nasze dzieci będą zdrowe i piękne. A kiedy dowiadujemy się, że to właśnie nasze dziecko będzie chore, niepełnosprawne, pojawia się niedowierzanie, a wraz z nim żal, bunt, rozczarowanie. Im szybciej minie ten żal i towarzyszące mu uczucia, im szybciej pogodzimy się z nową sytuacją, tym lepiej dla nas i dziecka. Już w życiu płodowym można podjąć odpowiednie działania medyczne lub przygotować się do rehabilitacji i leczenia tuż po porodzie. Ponadto stres towarzyszący matce źle wpływa na rozwijające się pod jej sercem dziecko.

Dobrze jest, jeśli matka ma bliskie osoby, które mogą ją wesprzeć – męża, rodziców, przyjaciół. Rodzice martwią się, czy dadzą sobie radę.
Podstawowym pytaniem jest, jak pogodzić wychowanie dziecka niepełnosprawnego z dotychczasowym życiem. Poszukiwania wsparcia medycznego i psychicznego należy rozpocząć już w trakcie ciąży. Niektóre zabiegi można wykonywać już w życiu płodowym, inne tuż po porodzie. Natomiast w organizacjach wspierających rodziców dzieci z dysfunkcjami dowiemy się, że taka sytuacja to nie koniec świata. Rodzice tych dzieci również są szczęśliwi. Mają wiele powodów do radości, a ich dzieci potrafią same pojechać na wakacje, pracować i wykonywać podstawowe obowiązki domowe. Dobrze jest, jeśli przed narodzinami dziecka rodzice są już pogodzeni z zaistniałą sytuacją. Przede wszystkim dlatego, że zarówno okres prenatalny, jak i czas od narodzin do trzeciego roku życia dziecka to etap najintensywniejszego rozwoju, szczególnie rozwoju mózgu. To, co zaprzepaścimy w tym czasie, będzie już niemożliwe do nadrobienia w przyszłości.

Dzielić się informacją o diagnozie lekarskiej, czy lepiej zachować ją dla siebie?
Wciąż są jeszcze rodziny, które izolują swoje dziecko oraz samych siebie od najbliższego otoczenia i ukrywają chorobę nowego członka rodziny. Akceptacja środowiska, w którym mieszkamy, pracujemy, jest bardzo ważna dla całej rodziny. Z bliskimi, znajomymi, współpracownikami najlepiej jest podzielić się tą informacją od razu, nie czekając na „lepsze dni”, by nie tracić niepotrzebnie czasu na zamartwianie się i wyobrażanie sobie, jak nasi najbliżsi zareagują, jak przyjmą nasze niepełnosprawne dziecko. Każdy informuje po swojemu, jednak im szybciej, tym lepiej. Ludzie z natury są dobrzy i chcą nam pomóc, lecz często boją się zapytać, żeby nie urazić, nie popełnić gafy. Jeśli im powiemy, zrzucimy z siebie ten ciężar, a naszemu rozmówcy damy możliwość odpowiedniej reakcji. Żeby uzyskać pomoc, musimy dać innym sygnał, że jesteśmy na nią otwarci i gotowi ją przyjąć.

Kolejne trudne momenty w życiu rodzica dziecka niepełnosprawnego to rozpoczęcie przedszkola, szkoły.
Martwimy się o każde dziecko, także te zdrowe. Jednak przy niepełnosprawnym lęk ten jest jeszcze większy. Rodzą się kolejne pytania: Jaką placówkę wybrać: specjalną, integracyjną czy może powszechną? Jak moje dziecko zostanie przyjęte przez rówieśników, innych rodziców czy wychowawców? Dużo zależy od naszego dziecka, jednak jeszcze więcej od ludzi, na których trafi. Z własnego doświadczenia mogę dodać, że w publicznym żłobku, a potem przedszkolu panie poradziły sobie znakomicie, choć po raz pierwszy miały w swoich grupach dziecko z zespołem Downa. To właśnie panie w żłobku nauczyły Emilkę chodzić i korzystać z toalety, bo aby przejść do kolejnych grup, musiała zdobyć te umiejętności. I zdobyła. To pokazuje, że posiadanie dziecka niepełnosprawnego wcale nie jest tragedią, jednak bardzo dużo zależy od ludzi, których spotykamy.

Pani doktor przekonuje i sama udowadnia, że takie rodzicielstwo może być radosne.
Tego trzeba się nauczyć. Niestety, osoby niepełnosprawne często są ukazywane w negatywnym świetle: o dzieciach zdrowych mówi się przez pryzmat ich talentów, urody, natomiast o niepełnosprawnych – przez pryzmat ich deficytów: jeszcze nie mówią, nie siedzą, czy nie chodzą. Nasze niepełnosprawne dziecko może wyglądać inaczej, mieć wadę serca, wolniej się rozwijać, jednak ma w sobie cząstkę nas. Ma nasze geny, nasz potencjał i przede wszystkim naszą bezwarunkową miłość. Jestem bardzo szczęśliwym człowiekiem. Emilka nadała sens mojej działalności pozazawodowej. Taki mam charakter, że gdybym nie miała Emilki, to prawdopodobnie działałabym społecznie, pomagając dzieciom z hemofilią, może z cukrzycą, a może z chorobami nowotworowymi. Życie jednak samo zadecydowało i podpowiedziało, jakim dzieciom poświęcić mam swój czas i umiejętności. W 1999 roku z mojej inicjatywy powstało Stowarzyszenie TRISO, wspierające dzieci z trisomią 21 (czyli zespołem Downa) i ich rodziny. Mam zaszczyt pełnić funkcję prezesa tego stowarzyszenia od początku jego istnienia do dziś.

Pracować czy nie pracować, mając niepełnosprawne dziecko?
To zależy od rodzaju niepełnosprawności i jej stopnia. Ja jestem takim typem człowieka, który by nie wytrzymał w domu. Wydaje mi się, że tam, gdzie można, to praca jest jak najbardziej wskazana. Nawet na części etatu, na kilka godzin. Dla rodzica każde wyjście z domu, także do pracy, jest momentem oderwania, który sprawia, że chce się chętnie wracać do domu. Spędzając całe dnie i noce z niepełnosprawnym dzieckiem, szybko przychodzi wypalenie oraz rośnie poczucie żalu i niesprawiedliwości. Ten żal przenosimy potem na dziecko, często nawet nieświadomie. Praca może być też czynnikiem, który pomoże nam odciąć pępowinę od dziecka. Nieraz obserwuję w stowarzyszeniu rodziców, którzy jeżdżą z dzieckiem z jednej rehabilitacji na drugą. Kiedy jednak trzeba wysłać je na wycieczkę bądź obóz, to nie wyobrażają sobie, że da radę bez nich, że podoła różnym obowiązkom i wyzwaniom. Dlatego też, jeśli mamy taką możliwość, wysyłajmy dziecko do krewnych, cioci, babć, znajomych. Trzeba patrzeć na to z perspektywy, że przecież my, rodzice, nie będziemy żyć wiecznie.

Zapewnienie dobrej opieki niepełnosprawnemu po śmierci rodziców jest chyba największym ich zmartwieniem.
Właśnie po to powstało nasze stowarzyszenie. Taki miałam cel, by nasze dzieci były wszechstronnie rehabilitowane i by umiały sobie poradzić, gdy zabraknie nas – rodziców. Dziś widzę, że wielu niepełnosprawnych, czasami już dorosłych, jest bardzo związanych z rodzicami. Jednak, co będzie, jak ich zabraknie? Na dzień dzisiejszy rozwiązaniem jest opieka rodzeństwa lub mieszkanie w DPS-ach. Mnie jednak marzą się mieszkania wspomagane, takie, gdzie kilka osób niepełnosprawnych mogłoby mieszkać razem i gdzie mieliby zapewnioną opiekę i fachowe wsparcie.

Jak reagować na niepełnosprawnych w naszym otoczeniu?
Po pierwsze trzeba ich poznać, bo czego nie znamy i nie rozumiemy, tego się boimy. Powinniśmy pozwalać zdrowym dzieciom bawić się razem z naszymi. Tłumaczyć im, że nie miały one wpływu na to, jakie są, ale nie czyni ich to gorszymi. Rodzice często podpowiadają dzieciom, żeby nie bawiły się wspólnie z niepełnosprawnymi, tworząc tym samym barierę, która utrudnia wzajemne zrozumienie, podkreśla inność. Często wynika to z lęku przed samą niepełnosprawnością lub z poczucia wyższości. Udowodniono, że najłatwiej przychodzi nam akceptacja osób niewidomych i głuchych, nieco większy problem sprawiają nam osoby z niepełnosprawnościami ruchowymi, a największą trudność mamy z tolerancją i akceptacją osób z chorobami psychicznymi i niepełnosprawnością intelektualną.

Niezależnie od tego, z kim się spotykamy, z jaką niepełnosprawnością – zawsze powinniśmy się starać być sobą, naturalnymi i szczerymi.

Maria Skrzypulec – opolanka od 40 lat, pedagog z 36-letnim stażem zawodowym, pedagog z Miejskiej Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Opolu z doświadczeniem pracy w szkole i poradni, żona, mama i babcia.

Wszystkim rodzicom – tym, którzy rodzą dzieci i tym, którzy je przysposobili – zależy na tym, żeby wychować szczęśliwego człowieka. Różnie to szczęście definiujemy, ale generalnie kryje się za tym człowiek, który sobie radzi w życiu, jest pewny siebie, potrafi nawiązywać i utrzymywać satysfakcjonujące relacje z innymi.

Podstawowym zadaniem rodziców nie jest więc uszczęśliwianie dziecka na co dzień, ale sprawianie, by z dnia na dzień, z roku na rok dojrzewało. Nie jesteśmy w relacjach z dzieckiem partnerami, tylko dorosłymi opiekunami, którzy towarzyszą mu w drodze, czasami prostej, czasami krętej. Z tego punktu widzenia ogromnie ważne jest wytyczanie granic, bo drogę życiową można porównać do asfaltowej: jeśli kierowca nie nauczy się zasad ruchu drogowego, to będzie stanowił zagrożenie dla siebie i innych uczestników. Dlatego zadaniem rodziców jest nauczenie dziecka „znaków” zakazu i nakazu na ich życiowej drodze.

Żeby mieć wpływ na dziecko, każdy rodzic musi nawiązać i zbudować z nim relacje. Pierwszym filarem właściwej relacji jest akceptacja, miłość i szacunek do dziecka, drugim – nor-my, zasady, granice i wartości. Ważna jest równowaga między tymi filarami, choć zachować ją nie jest łatwo.

Z perspektywy czasu widzę, że współczesnym rodzicom brakuje czasu i cierpliwości do dzieci, a bez tego nie uda się nawiązać więzi. Bez nawiązania więzi nie ma z kolei identyfikacji dziecka z dorosłym, a wtedy trudniej jest dorosłemu modelować zachowania dziecka. Pamiętajmy, że dzieci uczą się przez doświadczenie i naśladowanie, są świetnymi obserwatorami. Nie wystarczy im mówić, jak należy się zachowywać, należy im to jeszcze pokazać swoim zachowaniem.

Wydaje się, że okazywanie miłości i szacunku do dziecka jest czymś oczywistym. Nie jest to jednak proste. Jeśli dziecko chce powiedzieć coś ważnego mamie, a ona zabiegana między obiadem a sprzątaniem, z innego pokoju woła: „mów, mów, słucham”, to nie jest to okazywanie dziecku szacunku. Gdy przychodzi do nas na rozmowę dorosły, to oczekuje, że z nim usiądziemy, poświęcimy mu czas, wysłuchamy - tak samo powinniśmy traktować dziecko. Wtedy czuje się ono ważne. Dobre słuchanie wymaga kontaktu wzrokowego z osobą mówiącą, oznacza przerwanie swoich zajęć, odłożenie gazety czy wyłączenie telewizora.

Szanować dziecko to przede wszystkim szanować jego uczucia. Mimo, że część problemów naszych pociech może nam się wydawać błahymi, a ich reakcje niedorzecznymi, zawsze należy traktować je poważnie. Nauczmy się słuchać swoich dzieci. To bardzo ważne, żeby wiedziały, że ich problemy, przemyślenia są dla nas ważne, że interesuje nas, co dzieje się w ich świecie. Pokazujmy dziecku, że jego opowiadanie ze szkoły czy przedszkola jest tak samo ważne i interesujące jak opowiadanie taty, cioci, znajomej. Małe dziecko nie rozumie, że czasami z opowiedzeniem swojej historii musi czekać, ponieważ dorośli są zajęci. Zamiast krzyczeć i się złościć, lepiej podejść do sprawy spokojnie i wytłumaczyć dziecku, że rodzic jest teraz zajęty, ale za kilka minut chętnie go wysłucha. Zbędne jest mówienie o szacunku do innych, gdy w domu obraża się ciocię lub babcię. Jeśli dziecko widzi, że rodzice do siebie i innych ludzi zwracają się z szacunkiem i miłością, będzie odtwarzać takie pozytywne zachowania. W kontaktach z dziećmi bardzo ważna jest cierpliwość. Nierzadko w sytuacjach codziennych, w sklepie, na ulicy obserwuję, że rodzice mają skłonność do automatycznego dawania rad, wskazówek, jak coś trzeba załatwić, pocieszania. Tymczasem pierwszy moment takiej rozmowy, to uważne wysłuchanie ze zrozumieniem. Dopiero potem możemy dać dziecku pomyśleć, jak rozwiązać ten problem. Pośpiech nie służy zrozumieniu dziecka. Dziecko, kiedy przeżywa silne uczucia, tak jak dorosły, potrzebuje zrozumienia. Nie jest wtedy w stanie nikogo słuchać. Nie przyjmuje rady, pocieszenia. Potrzebuje wtedy naszej cierpliwości, towarzyszenia w przeżywaniu emocji. Jeśli jest wysłuchane i otrzymuje empatyczną odpowiedź, najczęściej potrafi pomóc sobie samo.
Musimy pamiętać, że my jesteśmy lustrami, w których dzieci się przeglądają i to od nas uczą się, jak reagować na różne sytuacje, jak okazujemy smutek, złość, radość. Wtedy łatwiej im jest rozumieć własne emocje i panować nad nimi.

Nie mylmy też miłości i akceptacji z nadmiernym chwaleniem dziecka. To taka współczesna moda wyrażania ochów i achów zaczerpnięta z reklam. Dzieci są mądre i wyczuwają, co jest prawdą, a co przesadą. Z drugiej strony mówienie dziecku „dobrze to zrobiłeś, ale...” też nie jest chwaleniem. Najlepsze w takich sytuacjach jest stosowanie języka opisu, np: „dziś ładnie ustawiłaś buty, równo, aż przyjemnie wejść do przedpokoju”, „jest mi miło, bo wzięłaś/wziąłeś na siebie część domowych obowiązków i wyrzuciłeś śmieci”.
Drugi filar, czyli granice, musi być uzupełnieniem pierwszego. Tu znów ważna jest konsekwencja rodziców. Dziecko, któremu nie stawia się granic, nie czuje się bezpiecznie, bo nie ma wyznaczonych ram działania. Istotne jest, aby granice nie były stawiane na zasadzie negatywnych poleceń: „nie rób”, „nie biegaj”, „nie rzucaj”. Psycholodzy mówią, że dzieci mają taką właściwość, że słyszą tylko drugi człon: „rób”, „biegaj”, „rzucaj”. Już od najmłodszych lat stosujmy polecenia pozytywne: „pozbieraj papierki i wrzuć je do kosza”, „złóż ubrania, ja ci pomogę”. Więcej mówmy jak robić, a nie, jak nie robić. W psychologii nazywa się to wzmacnianiem – dziecko widzi, że rodzic jest zadowolony, jeśli dziecko wykona jego polecenie i w ten sposób wzmacniamy dobre zachowania. Takie wzmacnianie odbywa się też przez uczenie dziecka samodzielności. Jeśli chcemy mieć pewne siebie i silne dziecko, musi ono mieć przekonanie, że sobie da radę, że coś umie. Taką postawę budujemy, pozwalając dziecku samemu przebierać się w przedszkolu, sznurować buty, itd. Tymczasem rodzice w pośpiechu wyręczają dzieci w tych czynnościach, szkodząc także rozwojowi ich motoryki.

Jest takie afrykańskie przysłowie, że trawa nie rośnie od tego, że się ją ciągnie w górę. To absolutnie dotyczy dzieci. Nie ma co porównywać Zosi do Kasi, ale – jak najbardziej – Zosię sprzed miesiąca do Zosi teraz. Pokazujmy dzieciom, jak one się rozwijają, że jeszcze jakiś czas temu nie radziły sobie z łapaniem piłki, a teraz idzie im to gładko, że nie potrafiły zawiązać butów, a teraz sobie z tym radzą bez problemu, itp.
Cierpliwość i mądre wspieranie w rozwoju, organizowanie różnorodnych doświadczeń, które utwierdzają dziecko w pewności siebie to rola rodziców. Nie wolno jednak zapominać, że dzieci mają prawo do odpowiedzialnych rodziców. A odpowiedzialny rodzic to taki, który potrafi przyznać, że popełnił błąd, potrafi się przyznać do braków w wiedzy, ale przede wszystkim to taki rodzic, który uzupełnia to wszystko dążeniem do naprawienia tych błędów, który poszukuje odpowiedzi na wątpliwości oraz dąży do zmian, nawet jeśli te zmiany musi w pierwszej kolejności zacząć od samego siebie.
Pamiętajmy, żeby nadmiernie nie obciążać dzieci dodatkowymi zadaniami. Wiek przedszkolny to czas zabawy, nigdzie naukowo nie udowodniono, że dodatkowe zajęcia, po pobycie w przedszkolu, pomagają w rozwoju. Czasami, w przypadku trudności rozwojowych, wskazane są np. zajęcia u logopedy czy wspomaganie ruchowe. Jeśli już koniecznie chcemy posyłać dziecko na jakieś zajęcia w wieku przedszkolnym, to powinny być to zajęcia kreatywne. Dziecko w wieku szkolnym może uczestniczyć w zajęciach dodatkowych, ale przede wszystkim takich, które sprawiają mu przyjemność, a nie realizować niespełnione ambicje rodziców.

Podsumowując – rodzic, który stawia granice, ma zasady, działa konsekwentnie, jawi się dziecku jako odpowiedzialny człowiek, a to z kolei sprawia, że dziecko czuje się przy nim bezpiecznie. Pozytywne wzmacnianie sprawia, że z dziecka wyrośnie pewny siebie człowiek. Stosowanie kar kształtuje buntownika bądź marionetkę. W rodzinie, w której dobrze zbudowano relacje, karą dla dziecka jest to, że swoim zachowaniem sprawiło rodzicowi przykrość. Kary, jeśli rodzic uznaje je za konieczne, powinny być dostosowane do wieku dziecka, stopnia przewinienia. W żadnym razie nie powinny odbierać mu godności, poczucia własnej wartości. Uczmy dzieci, pokazując np. konsekwencje czynów (na zasadzie zniszczysz zabawkę, nie będziesz miał zabawki) zamiast stawać się w oczach dziecka agresorem, po którym nie wiadomo czego można się spodziewać.

Urszula Nowainska, magister pielęgniarstwa, z 30-letnim stażem pracy. Wykładowca w Państwowej Medycznej Wyższej Szkole Zawodowej w Opolu. Pracuje jako pielęgniarka środowiskowa w szkołach w Opolu-Czarnowąsach i Dobrzeniu Wielkim. Szkoli rodziny adopcyjne. Mama trojga dzieci.

Podstawą jest nauczenie dziecka dobrych nawyków higienicznych, m.in. regularnego mycia zębów (najlepiej na początku róbmy to razem z nim), czy mycia rąk przed posiłkami. Pełna kąpiel co wieczór nie jest konieczna, chyba, że dziecko jest brudne i spocone. Każdego dnia musimy zadbać natomiast o umycie buzi, zębów, rąk, nóg i krocza. Mycie głowy, to czynność za którą wiele dzieci nie przepada, wywołując irytację rodziców. Trzeba próbować omówić z dzieckiem, w jakiej pozycji jest mu najwygodniej, czym woli płukać głowę, jaka temperatura wody jest dla niego przyjemna, w sklepach można kupić daszki, które pomagają chronić oczy przed zalaniem. Ważna w tym okresie życia jest także obserwacja, jak dziecko reaguje na wprowadzane nowe kosmetyki do mycia czy pielęgnacji i detergenty do prania, szczególnie przy skórze atopowej.

Wiek 3–4 lat to ostateczny czas na pożegnanie ze smoczkiem do ssania, jeśli dziecko go stosowało. Na pytanie o to, czy w ogóle wprowadzać smoczek, nie ma dobrej odpowiedzi. Jedne dzieci sobie radzą bez niego, inne po pierwszych próbach odrzucają go, jeszcze inne potrzebują do uspokojenia. Groźniejszym nawykiem niż ssanie smoczka jest ssanie palca.

Dziecko w wieku przedszkolnym i szkolnym także ubierajmy na cebulkę, zapewnijmy mu do szkoły czy przedszkola ubranie swobodne, ale odpowiednie na aktualną aurę – bywa, że dzieci wychodzą na podwórko w czasie deszczu, kiedy potrzebne są płaszcze i kalosze. W zależności od pogody, dziecko powinno spędzać codziennie na dworze co najmniej pół godziny, czy kwadrans w czasie mrozu (posmarujmy mu wtedy buzię ochronnym kremem). Latem stosujmy kremy przeciwsłoneczne i nakrycia głowy. Niebezpieczne dla dzieci przebywających w czasie wakacji nad wodą jest rozbieranie ich do naga i pozwalanie na siadanie na piasku gołą pupą. To prosta droga do infekcji układu moczowego. Załóżmy dziecku choćby bawełniane majtki.

Zadbajmy o odpowiednią porcję ruchu dla dziecka: nie zawoźmy go samochodem pod szkołę, pozwalajmy w starszych klasach samodzielnie wracać do domu i jak najwięcej przebywać na świeżym powietrzu. Zachęcajmy do różnych aktywności sportowych. Dobrze by było, gdyby dziecko mogło poćwiczyć z tatą lub mamą.

Okres przedszkolny i szkolny to kolejny etap nabierania odporności dziecka. Nierzadko obserwuję, że rodzice przyprowadzają do placówek chore dzieci zamiast pozwolić im wyleczyć się w domu, żeby nie doszło do powikłań, ale też żeby nie zarażało rówieśników.

Proponujmy dzieciom urozmaiconą dietę. Powinny kosztować wszystkiego i nauczyć się, że podstawą codziennej diety jest zdrowe i smaczne pierwsze śniadanie zjedzone w domu. Do szkoły też przygotowujmy domową przekąskę: kanapkę z różnego rodzaju pieczywa, z wędliną czy serem, do tego owoce, jeszcze lepiej warzywa i wodę zamiast soków. Przy energii, jaką spalają dzieci podczas zajęć, batonik czy cukierek nie będzie przestępstwem. Jeśli dziecko upiera się np. tylko przy kanapkach z dżemem, to zmieniajmy smak dżemu, róbmy je w domu, proponujmy różne rodzaje pieczywa. Obiady starajmy się jeść w domu, wspólnie z dziećmi i traktujmy je jako okazję do utrwalania dobrych nawyków żywieniowych.

Wdrażajmy też dzieci od najmłodszych lat do obowiązków domowych, na miarę ich możliwości.

Ważna dla rodziców jest umiejętność udzielania pierwszej pomocy. Wiedzę o tym można zdobyć podczas kursów i szkoleń.

Halina Chowańska-Miga, pedagog z wieloletnim doświadczeniem, nauczyciel przedszkolny, o tym, jak przygotować dziecko i siebie do rozpoczęcia edukacji przedszkolnej.

Zwyczajem w naszym przedszkolu jest zapraszanie nowo przyjętych dzieci z rodzicami, jeszcze przed rozpoczęciem zajęć, na festyn rodzinny, w okolicach 1 czerwca. W czasie wakacyjnego dyżuru proponujemy natomiast tygodniowy pobyt. To okazja dla dziecka do podpatrzenia rówieśników, którzy już są doświadczonymi przedszkolakami.

Dzień lub dwa przed przyjściem do przedszkola organizujemy z kolei zebranie dla rodziców i nowych dzieci. Wychowawczynie przekazują wówczas informacje, co przygotować dla dziecka na start oraz jak zachować się, żeby rozstanie było najmniej bolesne, a okres adaptacji możliwie krótki. To też jest dobry moment na pokazanie szafki w szatni, sali, w której dzieci będą przebywały, przeprowadzenie wspólnej zabawy.

Trzeba też dzieci zachęcać do pobytu w przedszkolu i zapewniać, że czas tam spędzony będzie przyjemny. Oczywistym jest, że dziecko przeniesione ze środowiska domowego w nowe warunki, z ustalonym harmonogramem dnia, koniecznością współpracowania z rówieśnikami, może nie zaakceptować tych zmian od razu. Dobrze jest z pewnym wyprzedzeniem przygotowywać dziecko do kontaktu z rówieśnikami, np. na placach zabaw, w rodzinie i obserwować, jak buduje ono relacje, czy chętnie się bawi, czy raczej unika kontaktu. To może być sygnałem świadczącym o gotowości przedszkolnej.

Dobrze jest pozwolić mu zabrać ze sobą do przedszkola namiastkę domu – przytulankę, ulubioną zabawkę.

Ważne jest, żeby nie przeciągać momentu rozstania się z dzieckiem po przyprowadzeniu go do przedszkola. Zaprowadzamy go do półki, pomagamy się rozebrać i odchodzimy. Nie wracamy, nie całujemy po dziesięciokroć. Nawet jeśli ono płacze czy nawet krzyczy, my sobie poradzimy. Na pewno w uspokojeniu pociechy nie pomoże płacz rodziców.

Inny błąd, który lubią popełniać rodzice, to obserwowanie, czy podsłuchiwanie pod drzwiami, co dalej dzieje się z ich pociechą w przedszkolu. Może być tak, że maluch dojrzy rodzica i będzie miał
– uzasadniony zresztą – żal, że został okłamany, bo mama/tato mówił mu, że będzie w pracy.

W początkowym okresie, jeśli dziecko trudniej się adoptuje, a rodzice mają taką możliwość, mogą odbierać dziecko wcześniej, ale bez zapewniania, że „nie będzie musiało spać”, czy „jeść obiadu”. Natomiast, jeśli w ciągu miesiąca dziecko nie przestaje płakać, nie jest zainteresowane zabawą w grupie, to bywało, że sami sugerowaliśmy rodzicom, że nie jest jeszcze gotowe na przedszkole i lepiej odczekać jakiś czas.

Trzeba jednak pamiętać, że wychowanie przedszkolne jest ważnym etapem w rozwoju dziecka – uczy życia w grupie rówieśniczej, budowania kontaktów społecznych, nawiązywania relacji koleżeńskich i przyjacielskich, ale także rywalizacji. To cenna wiedza na przyszłość. Rolą przedszkola jest też przygotowanie dziecka do szkoły. Realizujemy to przez program edukacyjny, ale też projekty, w ramach których uczestniczymy w zajęciach i warsztatach rozwijających dzieci poza placówką, np. w szkołach, domach kultury, muzeach.

Przeszkodą w przyjęciu do przedszkola nie powinno być ani korzystanie przez dziecko z pampersów, ani trudności komunikacyjne. Wspólnie z rodzicami jesteśmy w stanie rozwiązać te problemy. Dobrze jest, żeby maluchy potrafiły jeść samodzielnie – na początek w przedszkolu dajemy im do posiłków tylko łyżkę. Zdarza się, że w początkowym okresie w przedszkolu, dzieci z powodu stresu nie chcą się załatwiać. To zwykle mija. Ważne jest, żeby o takich problemach rozmawiać z wychowawcą i przedszkolną nianią.

Wcześniej rozmawiaj z dzieckiem o przedszkolu (że będzie się tam bawiło z kolegami i koleżankami, że będą zabawki, spacery, itp.)

Koniecznie przyjdźcie razem na spotkanie adaptacyjne

Razem kupcie rzeczy, które dziecko będzie potrzebowało do przedszkola (kapcie, worek)

Ciesz się razem z dzieckiem, że idzie do przedszkola

Nie obiecuj nagrody za to, że pójdzie do przedszkola

Pozwól zabrać ulubioną maskotkę

Ubranie dziecka musi w przedszkolu być wygodne i „łatwe” w samoobsłudze, np. kapcie na rzepy, kurtka na suwak, spodnie, spódniczka na gumce, bluza dresowa lub sweterek, założone na bluzkę z krótkim rękawem (wg zasady „na cebulkę”)

Zabierz i zostaw w przedszkolu rzeczy na zmianę, łącznie z bielizną (na wypadek zabrudzenia)

Daj sobie czas na spokojne zaprowadzenie dziecka

W przedszkolu pomóż dziecku rozebrać się, pokaż szafkę, w której zostawiacie jego ubranie

Pamiętaj, aby pożegnanie w szatni było krótkie

Czasem dziecko płacze i wyrywa się – pamiętaj, że wychowawczyni utuli je i uspokoi

Nie zabieraj dziecka do domu z powodu płaczu przy rozstaniu. Jeśli raz ulegniesz – będzie coraz trudniej

Na koniec dnia w przedszkolu witaj dziecko z uśmiechem, możesz mu podarować drobnostkę

Jeśli masz możliwość, to w pierwszych dniach odbieraj dziecko wcześniej, np. po obiedzie, żeby stopniowo przyzwyczajać je do pobytu w nowym miejscu

Nie wymuszaj opowieści o życiu przedszkolnym natychmiast po powrocie do domu

Miej pewność, że dziecko sobie poradzi w przedszkolu

Miej zaufanie do nauczycielek i personelu, że dobrze się nim zaopiekują

Nie opowiadaj przy dziecku o swoich lękach związanych z jego pobytem w przedszkolu

Dr Karina Słonka, fizjoterapeuta, starszy wykładowca w Instytucie Fizjoterapii na Wydziale Wychowania Fizycznego i Fizjoterapii Politechniki Opolskiej. Absolwentka AWF we Wrocławiu Wydziału Rehabilitacji Ruchowej, dr nauk o kulturze fizycznej; specjalizuje się w diagnostyce i korekcji wad postawy ciała, skolioz, wad stóp oraz doborze ćwiczeń funkcjonalnych, zapobiegających przeciążeniom i bólom stawów, założycielka Opolskiej Szkoły Kręgosłupa i Zdrowych Stóp dla dzieci, młodzieży i dorosłych. Mama dwóch córek.

Na rozwój dziecka ma wpływ wiele różnorodnych czynników zarówno wrodzonych, jak i środowiskowych. Rozwój dziecka w pierwszym roku życia jest wyjątkowy i bardzo intensywny. Dziecko już z chwilą przyjścia na świat wyposażone jest w niezbędne do przeżycia i rozwoju mechanizmy. To dzięki nim z bezbronnej istotki w przeciągu 12 miesięcy przeistacza się w ruchliwego, ciekawego świata i ludzi, malca. Szybkie tempo zmian zachodzących w życiu w dużej mierze uzależnione jest od dojrzewania układu nerwowego. Każde dziecko rozwija się w swoim indywidualnym, niepowtarzalnym tempie. Rodzice, obserwując rozwój dziecka, powinni być bardzo czujni, by nie przegapić ewentualnych nieprawidłowości.

W pierwszych miesiącach życia deficyty motoryczne mogą być sygnałem opóźnienia rozwoju. Utrzymujące się wzmożone napięcie mięśni lub asymetryczne ułożenie ciała dziecka tylko w jedną i tę samą stronę, na kształt banana, warto skonsultować z lekarzem, który zdecyduje, czy konieczna jest terapia, czy też na tym etapie wystarczy odpowiednia pielęgnacja i kontrola.

Czasami w pierwszym roku życia może pojawić się przepuklina pępkowa, której często w tym wieku towarzyszy rozstęp mięśni prostych brzucha. Rozstęp mięśni w miarę dojrzewania układu nerwowego powinien zmniejszać się do 3 roku życia. Zdarza się, że u części dzieci, szczególnie u tych z luźniejszą tkanką łączną, z nadmiernie elastycznymi stawami, rozstęp nie znika, co ma niekorzystny wpływ na dalszy rozwój psychomotoryczny dziecka i tworzącą się postawę ciała. Warto ten problem skonsultować i pod okiem terapeuty zaplanować ćwiczenia wzmacniające mięśnie wchodzące w skład cylindra stabilizującego.

Zadaniem rodziców i opiekunów w pierwszym okresie życia dziecka, poza pielęgnacją oraz zaspokajaniem podstawowych potrzeb, jest zapewnienie malcowi odpowiednich warunków, by jego rozwój przebiegał jak najbardziej naturalnie. Nie należy wymuszać wcześniejszego siadania czy stawania, jeśli dziecko nie opanowało jeszcze tej czynności samodzielnie. Rodzice nie powinni również przeszkadzać dziecku zdobywać nowe doświadczenia i umiejętności. Zbyt częste używanie leżaczków i nosidełek zamiast wózków utrwala tyłopochylenia miednicy i utrudnia rozwój nowych umiejętności.

Wiele kontrowersji budzą chodziki: czy dzieci mogą z nich korzystać, czy też nie. Warto wiedzieć, że wsadzanie dziecka do chodzika w momencie, gdy nie jest jeszcze przygotowane do osiowego obciążenia kręgosłupa, nie sprzyja tworzeniu się prawidłowych wzorców ruchowych i dziecko wyrabia sobie nawyki, które znacząco mogą odbiegać od przyjętych norm, m.in. chodzenie na palcach. W wielu krajach sprawę używania chodzików pozostawia się rodzicom, ale np. w Kanadzie ich używanie jest całkowicie zabronione, gdyż poza negatywnym wpływem na fizjologiczny rozwój malucha, zaobserwowano również, że w chodzikach często dochodzi do traumatycznych wypadków, dlatego uznano je za niebezpieczne dla zdrowia małych dzieci.

Na rozwój dziecka korzystny wpływ ma bezpieczna przestrzeń, którą dziecko poznaje i zdobywa. Najlepszym miejscem wydaje się być podłoga, na której dziecko może zdobywać różne doświadczenia motoryczne i bezpiecznie się przemieszczać. Kolejnym okresem w rozwoju dziecka, który często niepokoi rodziców, jest osiągnięcie pozycji pionowej. Jest to bardzo szczególny okres dla rozwoju stóp dziecka, gdyż dzięki nim odbierają bodźce ze świata zewnętrznego i dostosowują wyżej położone segmenty ciała do potrzeb utrzymania równowagi. Dlatego zabezpieczanie stóp w butach czy kapciach w domu jest zbędne. Należy umożliwić dziecku „poznawanie” świata stopami, urozmaicając powierzchnię podłogi różnymi fakturami: dywanikami, materacami, poszewkami wypełnionymi kasztanami, ryżem czy grochem. W ciepłe dni należy pozwolić dziecku jak najczęściej chodzić boso po trawie, piasku czy kamieniach. Chodzenie jedynie po prostej podłodze nie wzmacnia mięśni stóp i sprzyja powstawaniu płaskostopia. Żeby przygotować dziecięce stópki na kontakt z różnymi fakturami, dobrze jest je regularnie masować. Nie bez znaczenia dla już chodzącego dziecka jest dobór odpowiednich butów i to niekoniecznie w myśl zasady: im droższe, tym lepsze. Kupując buty dla dziecka, należy pamiętać, że powinny być one nieco większe (ok. 1 cm) od stopy dziecka, tak, by stopy w bucie miały swobodę wykonywania ruchów. Ponadto po założeniu bucików warto zobaczyć, czy dziecko stawia w nich kroki prawidłowo, czy dobrze stabilizują piętę. W związku z tym, że w naszym środowisku dominują utwardzone nawierzchnie (chodniki, asfalt), buty powinny posiadać grubszą, amortyzującą podeszwę. Buty z cienką podeszwą i zbyt miękkim zapiętkiem słabo stabilizują stęp i szybko ulegają deformacji, przyczyniając się z czasem do pogłębiania wad stóp. Na rozwój stóp duży wpływ ma zmieniające się u dzieci ustawienie kończyn dolnych. W pierwszych 2 latach życia charakterystyczne jest szpotawe ustawienie kończyn (kolana uciekają na zewnątrz). Wraz z wiekiem nogi się prostują i około 3 roku życia zmieniają swoje ustawienie w koślawe (kolanka schodzą się do środka). Dopóki koślawość kolan nie jest nadmierna (odległość miedzy kostkami nie jest większa niż 5 cm) i jest symetryczna, nie powinno to być dużym powodem do niepokoju – kolana zazwyczaj samoistnie prostują się do 7 roku życia.

Niezmiernie ważnym elementem dla prawidłowego rozwoju dzieci jest zapewnienie im jak największej możliwości doświadczania różnych czynności ruchowych poprzez codzienne zabawy, sport czy też inne zajęcia ruchowe. Szczególnie w wieku przedszkolnym zagwarantujmy naszym pociechom codzienną aktywność – im jest ona bardziej zróżnicowana, tym korzystniej wpływa na rozwój dziecka. Udowodniono, że im lepsze zdolności motoryczne i koordynacyjne posiada dziecko, tym lepiej radzi sobie w szkole. Dzieci mniej sprawne ruchowo często w grupie rówieśniczej nie czują się dobrze, są wyśmiewane i eliminowane, co dodatkowo obniża ich samoocenę i powoduje, że jeszcze bardziej stronią od ruchu. Natomiast w wieku rozwojowym ruch jest czynnikiem stymulującym rozwój dziecka nie tylko motoryczny, ale również psychiczny, poznawczy i społeczny. Dlatego, jeśli rodzic zaobserwuje, że jego dziecko nie za bardzo chce wykonywać zadane ćwiczenia, jest nadruchliwe lub stroni od ruchu, często się przewraca, potyka, jest niezgrabne ruchowo, to warto to skonsultować. Często pod okiem specjalisty udaje się wyrównać występujące deficyty motoryczne lub sensomotoryczne.

Maria Skrzypulec - opolanka (od 40 lat), pedagog z 36-letnim stażem zawodowym, pedagog z Miejskiej Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej w Opolu z doświadczeniem pracy w szkole i poradni, żona, mama i babcia.

Tablety, telefony, wszelkie urządzenia mobilne mogą być narzędziami przyjaznymi rodzicom i dzieciom. Pomogą przetrwać podróż i oczekiwanie w przychodni, nauczą piosenek i literek, ale mogą też prowadzić do uzależnienia, mogą zakłócać rozwój dziecka.

Do drugiego roku życia dziecko nie powinno korzystać z urządzeń ekranowych, w tym tabletów i smartfonów. Udostępnianie urządzeń dotykowych dzieciom w wieku 3–6 lat powinno być mocno przemyślane. Tymczasem, współcześnie mamy tendencje do korzystania z wszelkich urządzeń mobilnych jak z chleba powszedniego i zachwycamy się, gdy małe dziecko sprawnie obsługuje telefon komórkowy. Trzeba pamiętać, że mózg najintensywniej rozwija się w pierwszych latach życia, a do jego rozwoju potrzebne jest wielozmysłowe doświadczanie świata: przez dotyk, smak, węch, ruch, a nie tylko patrzenie w ekran i przyciskanie. Zobaczenie sześcianu, nawet w przestrzeni na ekranie komputera, nie zastąpi dotknięcia bryły rękami, co pozwala na zapamiętanie jego kształtu przez mózg. Nadmierne korzystanie z e-urządzeń ma negatywny wpływ na rozwój intelektualny, fizyczny i emocjonalny dziecka.

Z urządzeń cyfrowych dzieci powinny korzystać sporadycznie, tak jak używamy w domu miksera czy odkurzacza. Dobrym pomysłem jest ustalenie dnia lub dni bez urządzeń ekranowych. Małe dziecko nie powinno oglądać jednorazowo bajek dłużej niż 15–30 minut dziennie, w wieku szkolnym ten czas nie powinien przekraczać dwóch godzin, w zależności od wieku dziecka. Nadmierne spędzanie czasu przed monitorem szkodzi wzrokowi, ale też działa na podświadomość – powoduje niespokojny sen, skutkuje obniżoną koncentracją uwagi.

Urządzenia multimedialne upośledzają też rozwój słuchu i mowy, bo do tego potrzebna jest relacja z drugim człowiekiem. Mamy coraz więcej dzieci ze słabszą pamięcią słuchową i sprawnością językową. Jako jedną z przyczyn wskazuje się właśnie nadmierny kontakt z urządzeniami mobilnymi.

Co ważne, rodzic powinien towarzyszyć dzieciom, szczególnie młodszym, w ich aktywności w wirtualnym świecie. Czasami konieczne jest objaśnienie bajki, a w przypadku korzystania z internetu – uczenie dziecka, co grozi mu w sieci, jak rozpoznać prawdę i fałsz, dobro i zło. Jako dorośli mamy z tym problemy, a co dopiero dzieci – o wiele bardziej ufne. Nie bez znaczenia jest przykład, jaki dajemy dzieciom, czyli nasz stosunek do urządzeń mobilnych. Jeśli rodzic każdą wolną chwilę poświęca na przeglądanie smartfona, to nie miejmy złudzeń, że dziecko tego nie dostrzeże i nie będzie próbowało nas naśladować.

Istotne jest także, aby urządzenia mobilne nie były traktowane jak kara czy nagroda, bo to prowadzi jeszcze szybciej do uzależnienia się od nich dzieci, to co atrakcyjne jest bardziej pożądane. Absolutnie nie powinno się włączać dzieciom bajek żeby lepiej jadły, może to prowadzić do zaburzeń pokarmowych. Jedzenie ma być przyjemnością samą w sobie.

Dobrze, żeby rodzice zainstalowali na urządzeniach mobilnych aplikację do ochrony internetowej. Pozwoli ona nie tylko blokować niebezpieczne treści, czy kontrolować, jakich programów używają dzieci, lecz także np. wyznaczać czas, w którym możliwe jest łączenie z internetem.

Dr Karina Słonka, fizjoterapeuta, starszy wykładowca w Instytucie Fizjoterapii na Wydziale Wychowania Fizycznego i Fizjoterapii Politechniki Opolskiej. Absolwentka AWF we Wrocławiu Wydziału Rehabilitacji Ruchowej, dr nauk o kulturze fizycznej; specjalizuje się w diagnostyce i korekcji wad postawy ciała, skolioz, wad stóp oraz doborze ćwiczeń funkcjonalnych, zapobiegających przeciążeniom i bólom stawów, założycielka Opolskiej Szkoły Kręgosłupa i Zdrowych Stóp dla dzieci, młodzieży i dorosłych. Mama dwóch córek.

Rozpoczęcie nauki szkolnej przez dziecko to czas na przemeblowanie pokoiku dziecięcego, by stworzyć mu odpowiednie warunki do odrabiania lekcji w domu. Jest to również czas, by kształtować w nim prawidłowe nawyki siedzenia na krześle przy biurku. Wybierając biurko dla dziecka, powinniśmy dopasować je do wysokości ucznia, który siedząc na krześle powinien mieć kolana zgięte pod kątem prostym, a stopy swobodnie położone na podłodze. Idealnie byłoby, aby biurko miało możliwość regulacji zarówno wysokości, jak i kąta pochylenia blatu, ale takie modele nie są tanie. Alternatywą jest zrobienie nakładki na blat biurka, którą pod kątem ustawia się na powierzchni biurka. Dzięki kątowemu ustawieniu blatu biurka dziecko podczas odrabiania lekcji nie będzie pochylać głowy do przodu.

Coraz częściej zwraca się uwagę na aktywne siedzenie. W związku z dominacją w naszym życiu pozycji siedzących warto wprowadzić do siedzenia piłkę lub dysk sensoryczny. Aktywne siedzenie wzmacnia mięśnie oraz wyrabia równowagę. Na początku może być to trudne zadanie dla dziecka, ale im częściej będzie siedziało ono na piłce lub dysku, tym jego równowaga będzie lepsza.

Sporym kłopotem dla rodzica jest wybór dobrego tornistra, a jeśli już nam się uda go dobrać, następnym problemem jest jego ciężar po napełnieniu książkami. Dzieci w Polsce noszą zbyt ciężkie tornistry. Prowadzony przez opolski sanepid pomiar ciężaru tornistrów wykazał, że ponad 2/3 badanych dzieci nosi tornistry przekraczające 10% masy ciała dziecka. Problem ten jest złożony, gdyż nie wyrabia się u dzieci umiejętności prawidłowego pakowania tornistra. Dodatkowo rodzice często nie zwracają uwagi na to, by dziecko po przyjściu ze szkoły wypakowało tornister. Sprawia to, że dzieci już od pierwszych klas dźwigają na swoich plecach niepotrzebne kilogramy. Ponadto mimo licznych apeli, nie opracowano systemowego rozwiązania tego problemu w naszym kraju. To zaskakujące, że w dobie tak rozwiniętych nowoczesnych technologii, dzieci nadal muszą nosić tyle książek ze szkoły do domu i z powrotem. Nawet najlżejszy tornister nie jest w stanie rozwiązać problemu. Rozwiązaniem nie jest też tornister na kółkach, który sam w sobie jest cięższy, natomiast ciągnięty jest przez dziecko przeważnie silniejszą ręką, przy dłuższym użytkowaniu utrwala rotację tułowia i sprzyja rozwojowi różnych deformacji posturalnych.

Ogromne znaczenie dla prawidłowego rozwoju układu kostnego u ucznia ma aktywność ruchowa oraz dobrze zbilansowana dieta, oparta w dużej mierze na warzywach i owocach. Coraz częściej, szczególnie w okresie jesienno-zimowo-wiosennym, obserwuje się zwiększenie częstotliwości występowania różnych deformacji kostnych i progresję wad. Pamiętajmy, że lekcje wychowania fizycznego w szkole nie wyrównują obciążeń związanych z wielogodzinnym siedzeniem w szkole i przy zadaniach w domu. Dziecko powinno dodatkowo spędzać co najmniej 1 godzinę dziennie na różnego rodzaju zajęciach sportowych – im więcej różnych dyscyplin pozna, tym lepiej. Częstym błędem popełnianym przez ciągle spieszących się rodziców jest dowożenie dzieci samochodami do i ze szkoły, czy na dodatkowe zajęcia i ograniczanie do minimum naszego sposobu poruszania się. Tymczasem spacer (7–10 tys. kroków dziennie) wzmacnia mięśnie i wyrównuje wielogodzinne siedzenie oraz pobudza przemianę materii. Ograniczona do minimum aktywność nie sprzyja naszemu zdrowiu, coraz więcej dzieci – a później dorosłych – ma różnego rodzaju problemy posturalne, prowadzące do przeciążenia stawów i nasilania się dolegliwości bólowych.

Brak ruchu jest niekorzystny dla prawidłowego rozwoju młodego organizmu, ale zbyt intensywne uprawianie sportu ukierunkowanego tylko na rozwój konkretnych umiejętności charakterystycznych dla danej dyscypliny, bez kontrolowania stanu funkcjonalnego mięśni, szczególnie w okresie dojrzewania, może przyczynić się do rozwoju zmian chorobowych (np. martwicy guza piętowego, czy guzowatości piszczeli u trenujących piłkę nożną). Dlatego ważnym elementem jest kontrolowanie rozwoju dziecka i konsultowanie ze specjalistami wszelkich zmian czy objawów, które niepokoją rodziców. O ile bowiem na wczesnym etapie udaje się wyrównywać wszelkie deficyty funkcjonalne występujące w układzie mięśniowo-więzadłowym, o tyle pojawiające się zmiany strukturalne w układzie kostnym rzadko dają się całkowicie odwrócić.

Nikola Dworakowska jest nauczycielem edukacji wczesnoszkolnej w Zespole Szkolno-Przedszkolnym Stowarzyszenia Pro Liberis Silesiae w Opolu, logopedą w szkole podstawowej i przedszkolu.

Każdy moment życia dziecka jest dobry na konsultacje logopedyczne, jeśli coś w rozwoju mowy niepokoi rodziców. Rodzice nie zawsze mają wiedzę, czy dziecko rozwija się w tym obszarze poprawnie. Pierwszym krokiem w przypadku wątpliwości powinna być konsultacja u pediatry, który może skierować dziecko do logopedy. W pierwszych dobach po porodzie w szpitalach przeprowadzane są badania przesiewowe słuchu (dobry słuch to warunek konieczny do rozwoju mowy). Już na tym etapie można też określić, czy wędzidełko podjęzykowe nie jest za krótkie, co może w przyszłości utrudniać rozwój mowy. Stosuje się także podcinanie wędzidełka, co ułatwia pionizowanie języka, potrzebne w kolejnych etapach do wymawiania głosek.

Każde dziecko ma indywidualne tempo rozwoju, także mowy, ale są pewne ramy czasowe, które powinny być zachowane, jeśli około 6–7 miesiąca życia dziecka nie pojawią się żadne dźwięki, gaworzenie i nie będzie ono reagować na nasze mówienie do niego czy klaskanie, to jest to na pewno powód do niepokoju dla rodziców. Z tak małymi dziećmi pracują neurologopedzi, bo najczęściej przyczyna tych nieprawidłowości ma podłoże neurologiczne. Około pierwszego roku życia powinny pojawić się pierwsze wyrazy u dziecka, około drugiego roku – proste komunikaty typu: „mamo daj”, „ała, boli”. W trzecim roku życia następuje tzw. eksplozja mowy, czyli gwałtowny rozwój, zwykle spowodowany rozpoczęciem edukacji przedszkolnej.

Ważna dla rozwoju mowy jest profilaktyka. Po pierwsze ograniczajmy stosowanie tzw. kubków niekapków, które przyczyniają się do powstania nieprawidłowego nawyku ssania. Rozwojowi aparatu mowy nie służy także podawanie rozdrobnionych pokarmów. Jedząc skórkę od chleba, większe kawałki warzyw, dzieci uczą się żuć, ssać i gryźć, a tym samym doświadczają wrażeń oralnych, potrzebnych do prawidłowego rozwoju mięśni twarzy. Negatywnie na rozwój mowy wpływa oddychanie przez usta, ssanie kciuka, co prowadzi do wypychania zębów i nieprawidłowego zgryzu, a także zbyt długie korzystanie przez dziecko ze smoczka. Zagrożeniem dla prawidłowego rozwoju mowy mogą być częste niedoleczone infekcje górnych dróg oddechowych, skutkujące powiększonymi migdałami i zapaleniem ucha środkowego, powodujące brak kontroli słuchowej u dziecka. Wpływ na rosnącą liczbę dzieci z wadami wymowy ma też zabieganie rodziców – nie rozmawiamy z dziećmi, a dumą napawa nas, jak sprawnie obsługują komputery, telefony czy tablety. Wspieranie dziecka w rozwoju mowy powinno polegać na wspólnym czytaniu, rozmawianiu, mówieniu wierszyków, śpiewaniu piosenek, co ćwiczy aparat mowy i rozwija zasób słownictwa. Możemy z dziećmi wykonywać proste ćwiczenia w formie zabawy: dmuchanie do siebie piłeczki pingpongowej czy piórka, dotykanie językiem zębów, wnętrza policzków, oblizywanie się. Ważny jest też wzorzec wymowy rodzica: zdrabnianie, seplenienie, zniekształcanie wyrazów na styl rozwijającej się mowy małego dziecka nie jest wskazane. Nie dajmy też zwieść się mitom, że chłopcy mówią mniej lub ich mowa rozwija się później niż dziewczynek. Badania tego nie potwierdzają. Generalna zasada jest taka: lepiej skonsultować dziecko wcześniej – w razie wątpliwości – niż zwlekać, licząc na to, że mowa sama się rozwinie w miarę dorastania dziecka. Jeśli dziecku potrzebna jest pomoc logopedy, zadaniem rodziców powinna być współpraca ze specjalistą.

Dr n. med. Aleksander Wojtyłko, chirurg dziecięcy, autor rozprawy doktorskiej pt. „Wpływ stanu wiedzy pracowników oświaty na profilaktykę urazów u dzieci dysfunkcyjnych”.

Przez wiele lat przyjmował pan małych pacjentów w towarzystwie labradorki Tosi. Czemu to służyło?
Pies dla mnie i dla moich bliskich nie jest zabawką, jest członkiem rodziny. Pies z natury nie lubi być sam, szczególnie rasy takiej jak labrador. Pozostawiony sobie samemu, tęskni, cierpi z powodu samotności. Dlatego Tosia prawie zawsze z kimś jest. To – wbrew powszechnemu poglądowi – nie jest wcale takie trudne. I dlatego, nie mając któregoś dnia z kim zostawić Tosi, po prostu zabrałem ją ze sobą do gabinetu. Tak właśnie odkryłem, jak pozytywnie pies działa na dzieci. Pies tak radosny jak Tosia, wzbudzał ich zainteresowanie, przyciągał uwagę, łagodził strach i obawę przed kontaktem z lekarzem, niwelował stres. To był mój dzień. Dzieci kładły się koło Tosi, głaskały ją, a ona znosiła to bardzo pokornie. Mój ukochany pies sprawił, że wizyta w gabinecie odbywała się bez płaczu i awantur.

A jak reagowali na to rodzice?
Zdecydowanego sprzeciwu nigdy nie zauważyłem. Mój autorytet i pozycja lekarza były wystarczającym zabezpieczeniem. Poza tym rodzice z pewnością widzieli, że Tosia jest psem zjawiskowym, kochającym ludzi. Były chwile, że bałem się nie o dziecko, a o psa, bo dla Tosi znoszenie kolejnych pacjentów to był wysiłek, co zresztą odbiło się na jej zdrowiu. W jedenastym roku życia – sądzę, że z przepracowania – tak podupadła zdrowotnie, że z nią już do małych pacjentów nie jeżdżę, a mimo to nadal słyszę pytania o psa.

To pokazuje, jak ważny jest dla dziecka kontakt ze zwierzęciem...
Postrzegam to szerzej – jako kontakt gatunku z innym gatunkiem. W świecie zwierząt występuje ok. 7,5 mln gatunków, a człowiek jest tylko jednym z nich. Problem polega na tym, że człowiek od zarania dziejów zawłaszcza Ziemię, czym doprowadził do zaburzenia równowagi między gatunkami. Niekończąca się historia – codziennie jedne gatunki giną, kolejne są zagrożone. Z winy człowieka. A kultura masowa formułuje przekaz, jakoby to zwierzęta były mordercami człowieka. Jesteśmy wychowani na filmach i książkach, w których zwierzę tępi się tylko dlatego, że jest szczurem, wilkiem, wężem albo rekinem. Zabijamy bez uzasadnionej potrzeby zwierzęta łowne. Łańcuch pokarmowy to jedno, ale zabijanie dla zabijania nie ma żadnego uzasadnienia. Obcowanie z innymi gatunkami powinno być dla człowieka normą. Dlatego, żeby próbować przywrócić równowagę w przyrodzie, musimy uczyć nasze dzieci kochać zwierzęta. Nie odmawiać dziecku, kiedy prosi nas o psa, kota, świnkę, chomika, papużkę czy rybki. Dziecko instynktownie lgnie do natury. Dla dziecka współistnienie ze zwierzętami jest naturalną potrzebą. Jedną z najważniejszych, bo jeśli w dzieciństwie nie pokocha się świata zwierząt, to w dorosłości nie pojawi się akceptacja konieczności ochrony innych gatunków. Brak zwierząt w naszym życiu widać w medycynie naturalnej, w animaloterapii.„Aplikujemy” terapię z udziałem zwierząt – szczególnie u dzieci dysfunkcyjnych – bo dostrzegamy, jaką wyrwę w naszym zdrowiu czyni brak zwierząt w najbliższym otoczeniu. Animaloterapia to po prostu powrót do matki natury.

Jak zmienić nasze postrzeganie zwierząt i nastawienie do nich?
Po pierwsze przez edukację do zdrowia, w tym do miłości do zwierząt. Jak pięć, dziesięć osób będzie o tym rozmawiać, to jest nic. Ale jak siedem miliardów zmieni swoje myślenie, to będzie sukces. Kropla drąży skałę. Powinniśmy z pokolenia na pokolenie przekazywać, że zwierzęta na człowieka oddziałują bardzo dobrze. Zwierzęta człowiekowi pomagają. Kontakt ze zwierzętami może nawet leczyć. W Polsce prowadzi się zajęcia z animaloterapii z udziałem koni czy psów, we Włoszech – osłów, w krajach nadmorskich – delfinów, a w Indiach – węży! Zdrowie człowieka to trzy składowe: zdrowie osobiste – czyli ciało, zdrowie psychiczne – czyli umysł i zdrowie środowiskowe – czyli powrót do kontaktu z przyrodą, zwłaszcza ze światem zwierząt. Trzeba nauczanie o tym trójpodziale wprowadzać do szkół i przedszkoli, a podstawą wychowania zdrowotnego musi być nasza koegzystencja z innymi gatunkami. Jeśli w szkole uczymy się czytać, pisać i liczyć, to powinniśmy też uczyć się dbać o nasze zdrowie.

Tymczasem chęć posiadania zwierzęcia domowego przez dziecko rodzice traktują czasami jak fanaberię, a co najmniej kłopot...
Dziecko kieruje się instynktem, dlatego prosi o zwierzątko w domu. Rodzice czasami się na to zgadzają. Jeśli rodzina nauczy się traktować zwierzę jako członka rodziny, to jest jej zysk. Niestety, słyszałem o przypadkach, gdy po świętach przynoszone są do lekarzy weterynarii „niechciane” żywe prezenty do uśpienia. To jest bestialstwo.

Przypadkiem – wprowadzając psa do gabinetu lekarskiego – dowiódł pan, jak ważny jest wpływ zwierząt na proces leczenia. W szpitalu taką sytuację trudno sobie wyobrazić...
A dlaczego? W swoim życiu zawodowym przeżyłem kilka szpitalnych zakazów. W latach 8o. na „mojej” chirurgii dziecięcej był zakaz odwiedzin. Pobyt na oddziale zaczynał się od tego, że z jednej strony za drzwiami rozpaczało dziecko, a z drugiej zawodzili rodzice. I tak przez wiele dni. Dzisiaj, po 35 latach pracy mogę stwierdzić, że jest to nie do pomyślenia, a rodziców nie wpuszcza się jedynie na salę operacyjną, bo to ostatni bastion, gdzie trzeba zachować warunki aseptyki i antyseptyki. Potem był zakaz wnoszenia kwiatów. Dziś im więcej kwiatów, tym lepiej. Formalnego zakazu wprowadzenia do szpitala zwierzęcia domowego nie ma. Tyle, że niektórych to może bulwersować. Dla mnie nie stanowi problemu obecność zwierzęcia na oddziale (co najwyżej mogą być trudności z przyprowadzeniem konia
). Nie widzę zagrożenia w pobycie w szpitalu dziecka ze zwierzątkiem, z którym dziecko żyje na co dzień. Oczywiście pod warunkiem, że są to zwierzęta zdrowe, czyste (bez widocznej choroby skóry czy futra), odrobaczone, zaszczepione i zaczipowane. Dzisiaj większość zwierząt domowych ma swój paszport, w którym odnotowane są wszystkie pobyty diagnostyczne i lecznicze u lekarza weterynarii, włącznie z profilaktyką szczepień. Pamiętać też należy, że do właściciela i opiekuna zwierzęcia należy pełne zabezpieczenie otoczenia i pełna odpowiedzialność za zwierzę. Tak jak wszędzie. Marzę o tym i będę dążyć do tego, żeby brak akceptacji w społeczeństwie odnośnie obecności zwierząt asystujących człowiekowi w szpitalu odszedł w niepamięć.

Rozdział 3 - Domowa apteczka opolskiej mamy

To europejska roślina podobna do ostu. Jest jednym z lepiej przebadanych ziół stosowanych w medycynie. Swą skuteczność zawdzięcza sylimarynie, która chroni wątrobę.

Działanie: nasiona ostropestu podnoszą poziom glutationu w organizmie, który odgrywa ważną rolę w jego odtruwaniu. Glutation jest silnym przeciwutleniaczem, przeciwdziała uszkodzeniu komórek wątroby przez wolne rodniki, wspomaga wymianę jej uszkodzonych komórek na nowe. Ostropest zawiera bardzo dużo witaminy E.

Wskazania: stany rekonwalescencji po długotrwałych kuracjach antybiotykowych, chemioterapii, a także przy nadużywaniu alkoholu i papierosów. Zalecany w zaburzeniach czynności wątroby na skutek złej diety, cukrzycy. Ostropest wspomaga radzenie sobie z migreną, zawrotami głowy, korzystnie wpływa na tzw. „zły cholesterol”. Wspomaga także osoby intensywnie pracujące umysłowo. Warto, by sięgali po niego seniorzy, którzy zażywają codziennie wiele różnych, często obciążających wątrobę leków.

Stosowanie: można spożywać całe nasiona, gryząc jak słonecznik. Najlepiej stosować świeżo zmielone, które można dodawać do jogurtów, sałatek, zup, herbat lub zjadać, popijając dużą ilością wody. Zapobiegawczo stosuje się 1 łyżeczkę dziennie. Ważnym elementem kuracji jest systematyczność. Pierwsze jej efekty można odczuć już po 2 tygodniach. W przewlekłych schorzeniach konieczne jest dłuższe jego stosowanie i wówczas warto zażywać 2–3 łyżeczki dziennie.

Wszystkie opisy mają charakter informacyjny. Nie traktuj ich jako zaleceń.
Zanim użyjesz, zapytaj swojego lekarza.

Sezam ma liście i kwiaty, a na górze torebkę z owocami. W owocach, które wyglądają jak zielone torebki znajdują się nasiona sezamu. Występuje w suchych rejonach Afryki oraz w Indiach. Obecnie uprawia się go na obszarach tropikalnych na całym świecie, w tym także w Europie.

Działanie: sezam zawiera wapń, który jest bardzo dobrze przyswajalny przez ludzki organizm. Warto, by często gościł na stole przede wszystkich u seniorów, którzy są zagrożeni wystąpieniem osteoporozy. Jest źródłem witaminy E, witamin z grupy B, lecytyny i błonnika, a także cynku, magnezu, miedzi, potasu, selenu i żelaza.

Wskazania: wzmacnia odporność, dodaje energii, poprawia nastrój, zapobiega miażdżycy, nadciśnieniu i chorobom krążenia. Olejem sezamowym war-to nasmarować ciało przed wejściem do sauny, ponieważ skutecznie przyspiesza oczyszczanie organizmu z toksyn.

Stosowanie: najlepiej świeżo zmielony dodawać do jogurtów, owsianek, sałatek. Można go także zmieszać z solą, która nabierze wówczas aromatu.

Wszystkie opisy mają charakter informacyjny. Nie traktuj ich jako zaleceń.
Zanim użyjesz, zapytaj swojego lekarza.

Rośnie głównie w Indonezji, Chinach, Indiach. Należy do rodziny imbirowatych.
Jest to aromatyczne kłącze, które wysuszone mieli się na proszek. Główny składnik to żółta kurkumina. Zawiera pomarańczowo zabarwiony olejek eteryczny. Jej zdrowotne właściwości znane są od kilku tysięcy lat. Działanie: główny składnik kurkumy – kurkumina działa przeciwzapalnie i chroni przed infekcjami, wirusami, bakteriami i grzybami. Działanie przeciwutleniające kurkumy jest porównywalne z tym, jakie wykazują witaminy C i E. Składniki te chronią komórki organizmu przed uszkodzeniami, które powodowane są przez wolne rodniki.

Wskazania: korzystnie wpływa na regenerację wątroby i nie pozwala na powstawanie kamicy żółciowej. Składniki kurkumy wspierają pracę mózgu, mają zdolność odnawiania jego komórek. Przyprawa sprawdza się przy zaburzeniach trawienia, biegunkach, zaparciach, chorobie wrzodowej żołądka, a także zakażeniach bakterią Helicobacter pylori. Zmniejsza ilość tzw. „złego cholesterolu” we krwi, ma właściwości przeciwnowotworowe. Kurkuma wspiera układ immunologiczny i zapobiega chorobom autoimmunologicznym, takim jak np. Hashimoto, stwardnienie rozsiane.

Stosowanie: kurkumę dodaje się do zup, sosów, ryżu. Jest lepiej przyswajalna przez organizm, kiedy łączy się ją z oliwą z oliwek lub innym olejem. Warto pamiętać, że jest cudownym składnikiem napojów rozgrzewających. Kiedy łapie przeziębienie, warto wypić napój Grzałeczkę i otulić się ciepłym kocem.

Wszystkie opisy mają charakter informacyjny. Nie traktuj ich jako zaleceń.
Zanim użyjesz, zapytaj swojego lekarza.

Goździki pochodzą z Azji. Są to suszone pąki kwiatowe goździkowca korzennego – wiecznie zielonego drzewa. Posiadają barwę ciemnobrunatną, powstałą w czasie ich suszenia i odymiania.

Działanie: goździki zatrzymują namnażanie się bakterii, wirusów i grzybów w ludzkim organizmie. Są źródłem witamin C, K, magnezu, wapnia, manganu i kwasów omega 3. Zwiększają produkcję kwasu solnego w żołądku, którego zazwyczaj jest za mało. Pomagają w pierwszym trawieniu białek. Zawierają eugenol – substancję używaną przez stomatologów do znieczulania zębów.

Wskazania: przy pierwszych objawach zapalenia gardła warto żuć goździki, wtedy ból mija. Goździki żuje się również na dolegliwości związane z nieświeżym oddechem. Warto mieć je zawsze przy sobie. Przy bólu zęba można żuć suszone goździki lub przykładać wacik namoczony w olejku goździkowym. Goździki w nadmiernej ilości nie powinny być stosowane przez kobiety w ciąży, mamy karmiące i małe dzieci.

Stosowanie: zmielone dodawać do zup, ryżu, kaszy jaglanej, mięs i herbat. Goździki powinny towarzyszyć nam przez cały rok. Jesienną, zimową porą, a także wczesną wiosną warto dodawać je do herbat razem z imbirem, miodem i cynamonem cejlońskim. Latem pyszne są schłodzone herbaty z dodatkiem goździków i mięty.

Wszystkie opisy mają charakter informacyjny. Nie traktuj ich jako zaleceń.
Zanim użyjesz, zapytaj swojego lekarza.

Imbir uprawia się w Azji Południowej, głównie w Indiach i Chinach. Jest blisko spokrewniony z kurkumą i kardamonem. Świeży korzeń wykazuje szczególne właściwości zdrowotne. Imbir to bylina, której działanie porównuje się do aspiryny.

Działanie: znany jest jako popularny na świecie środek na dolegliwości układu pokarmowego, począwszy od lekkich niestrawności i wzdęć, po nudności i wymioty. Stosowany jest także, by łagodzić objawy przeziębienia, grypy i zapalenia stawów.

Wskazania: pobudza wydzielanie enzymów trawiennych i neutralizuje kwasy żołądkowe, stąd stosuje się go zamiast leków przeciwdziałających nudnościom, w tym także wywołanym chemioterapią. Jest idealny dla kobiet w ciąży. Preparaty z imbirem można podawać dzieciom na chorobę lokomocyjną, gdyż nie wywołują senności oraz otępienia. Dla osób starszych wykorzystywany jest do łagodzenia zawrotów głowy oraz jako środek wspomagający trawienie i likwidujący wzdęcia.

Stosowanie: najlepiej dodawać starty do sosów, zup, ryżu i kaszy jaglanej. Jako dodatek do herbaty jest idealny dla kobiet w ciąży i dla wszystkich, których łapie przeziębienie. Przy bólach mięśniowych, w bolące miejsca można wetrzeć kilka kropel olejku imbirowego wymieszanego z łyżką olejku migdałowego lub innego neutralnego olejku.

Polecamy: cudowna mikstura imbirowa wzmacnia odporność. Warto zacząć stosować od września przez całą zimę i wczesną wiosnę.

Wszystkie opisy mają charakter informacyjny. Nie traktuj ich jako zaleceń.
Zanim użyjesz, zapytaj swojego lekarza.

Czystek rośnie w dużej części basenu Morza Śródziemnego, w tym m.in. Północnej Afryce, Hiszpanii, Włoszech, Grecji. To krzew ozdobny o bardzo dekoracyjnych kwiatach, wrażliwy na niską temperaturą. Czystek można spotkać także w polskich ogródkach. Korzystnie wpływa na układ odpornościowy, zatem warto mieć go w swojej domowej spiżarni i regularnie stosować.

Działanie: czystek, jak sama nazwa wskazuje, oczyszcza organizm z toksyn i metali ciężkich. Jest niezwykle bogaty w polifenole, doskonale rozprawia się z drobnoustrojami np. wirusami.

Wskazania: pomaga w przypadku astmy, alergii. Dzięki swoim właściwościom antybakteryjnym, antywirusowym i antygrzybiczym czystek przynosi ulgę cierpiącym na powtarzające się infekcje zatok. Ma działanie antyseptyczne i przeciwzapalne. Polecany jest osobom dotkniętym boreliozą.

Stosowanie: drobno pokruszone liście zalewamy wodą, natomiast liście z łodygami warto przegotować i pić jak herbatę. Czystek podaje się również dzieciom. Można zażywać w formie tabletek.

Polecamy: w okresie jesienno-zimowym i wczesną wiosną warto pić herbatę z czystka z dodatkiem świeżo zmielonych goździków, imbiru, soku z czarnego bzu, lub dzikiej róży z dodatkiem miodu. Latem polecamy schłodzony napar z czystka z dodatkiem goździków i mięty. Jest bardzo orzeźwiający.

Wszystkie opisy mają charakter informacyjny. Nie traktuj ich jako zaleceń.
Zanim użyjesz, zapytaj swojego lekarza.

Jest jednym z najstarszych podgatunków pszenicy. Obecnie jest uprawiany w Niemczech, Włoszech, Francji, a także w Czechach i na Słowacji. W Polsce, w XIX wieku był bardziej popularny niż zwyczajna pszenica.

Działanie: spadek popularności orkiszu w XX wieku wyszedł mu na dobre, bo nie zdążył przejść procesu ulepszania, tak jak inne zboża. Dzięki czemu jest obecnie bardziej ceniony niż ziarno pszenicy zwyczajnej. Aktywność witaminy E w orkiszu jest o 1/3 większa niż w pszenicy. Zawiera o wiele więcej białka, błonnika pokarmowego, cynku, miedzi i selenu, a także witamin A i D. Tłuszcz orkiszu zawiera dużo fitosteroli, które obniżają cholesterol.

Wskazania: ma dobroczynny wpływ przy dolegliwościach przewodu pokarmowego oraz alergiach. Usuwa toksyny z organizmu i podnosi jego odporność. Naukowcy odkryli, że orkisz zawiera rodanit, który jest naturalnym antybiotykiem, zawartym w ślinie, krwi i mleku kobiet. Dzięki temu orkisz działa przeciwnowotworowo, wzmacnia serce i układ nerwowy oraz chroni przed zakażeniami.

Stosowanie: mąka orkiszowa do przygotowywania naleśników, chleba, ciasteczek – zamiast mąki pszennej. Płatki orkiszowe do przygotowania owsianek.

Polecamy: na bazie przepisu św. Hildegardy ciasteczka z gałką muszkatołową, cynamonem i goździkami. Dodają energii, wspomagają układ nerwowy, zwalczają melancholię. Są pyszną przekąską dla dzieci w wieku szkolnym, które potrzebują koncentracji.

Wszystkie opisy mają charakter informacyjny. Nie traktuj ich jako zaleceń.
Zanim użyjesz, zapytaj swojego lekarza.

To krzew z rodziny różowatych, występujący prawie w całej Europie, z wyjątkiem terenów wysokogórskich. Rośnie także w Polsce. Jest to gatunek tworzący dość gęste, silnie rosnące krzewy, które dają pomarańczowoczerwone owoce. Zebrane owoce należy wysuszyć i można przechowywać do dwóch lat.

Działanie: dzika róża zawiera najwięcej witaminy C, która jest bazą naszej odporności. Zawiera jej więcej niż cytryny, truskawki i czarna porzeczka. Jest źródłem wielu różnych substancji odżywczych, takich jak karetonoidy m.in. beta-karoten i likopen. Owoce dzikiej róży zawierają witaminy E, K, prowitaminę A oraz witaminy z grupy B.

Wskazania: warto, by sok z dzikiej róży zażywały osoby z cukrzycą, gdyż potrzebują więcej witaminy C niż ludzie zdrowi. Zaleca się też picie soku z dzikiej róży przez kobiety w ciąży i karmiące. Polecany jest osobom narażonym na stres, intensywnie pracującym czy osłabionym po chorobie.

Stosowanie: jest idealna jako dodatek do herbaty, należy jednak pamiętać, by nie dodawać jej do wrzątku, bo zostanie zniszczona witamina C. Taką herbatkę warto podawać dzieciom, by budować ich odporność na cały rok.

Wszystkie opisy mają charakter informacyjny. Nie traktuj ich jako zaleceń.
Zanim użyjesz, zapytaj swojego lekarza.

Kwitnie w maju i pięknie pachnie, a w sierpniu w baldaszkach ukazują się granatowe jagody. Bez dba o nasze zdrowie przez cały rok.

Działanie: działa napotnie i oczyszcza płuca. Owoce i kwiaty czarnego bzu zawierają bardzo dużo związków polifenylowych, głównie antyoksydantów, a także flawonoidy, które działają przeciwzapalnie, bakterio- i wirusobójczo. Ma działanie moczopędne, co powoduje, że z organizmu usuwane są szkodliwe substancje.

Wskazania: warto, by po bez sięgali wszyscy, mali i duzi, przez cały rok. Bardzo dobrze sprawdza się przy przeziębieniach.

Stosowanie: z kwiatów przygotowuje się pyszny syrop o złocistym kolorze. Dodajemy go do herbaty z cytryną i miętą. Latem herbatę można zamienić na wodę. Dzieci uwielbiają tego typu lemoniady. Owoce lepiej jeść w formie przetworzonej. Zawierają niewielkie ilości substancji szkodliwych dla człowieka, które rozkładają się podczas gotowania. Cudownie smakują dżemy i syropy zrobione z owoców.

Wszystkie opisy mają charakter informacyjny. Nie traktuj ich jako zaleceń.
Zanim użyjesz, zapytaj swojego lekarza.

To roślina występująca w krajach śródziemnomorskich, arabskich i na Kaukazie, bywa uprawiany także w Europie. Wyglądem przypomina rumianek, choć różni się od niego ostrym smakiem. Łodyga ma kwiat z żółtym koszyczkiem i białymi płatkami. To ulubiona przyprawa Świętej Hildegardy.

Działanie: bertram zawiera piretynę, która działa insektobójczo oraz anacyklinę mającą właściwości antydepresyjne, wzmacniającą układ nerwowy, hamującą starzenie organizmu oraz oczyszczającą krew ze zbędnych substancji. Uchodzi za uniwersalną przyprawę kuchenną, która wspomaga prawidłowe funkcjonowanie mózgu, przeciwdziała zaburzeniom trawiennym, niedoborowi składników mineralnych. Gwarantuje dobrą przemianę materii i przyswajanie przez krew substancji odżywczych z pożywienia.

Wskazania: bertram pomaga bardzo dobrze oczyszczać krew z bakterii, wirusów i pasożytów. Warto stosować go w chorobach nowotworowych. Trzy razy dziennie należy dodawać do posiłków 1–3 szczypty bertramu przez co najmniej 2 miesiące.

Stosowanie: bertram należy każdego dnia dodawać do jedzenia jako przyprawę lub proszek: do zup, owsianek, jogurtów.

Wszystkie opisy mają charakter informacyjny. Nie traktuj ich jako zaleceń.
Zanim użyjesz, zapytaj swojego lekarza.

Aronia to potężna dawka zdrowia. Pochodzi z Ameryki Północnej, dobrze zaaklimatyzowała się w Polsce. Krzew rośnie do wysokości kilku metrów. Ma okrągłe owoce koloru czarnego, pokryte woskowym nalotem i zebrane w grona.

Działanie: owoce aronii mają bardzo dużo związków polifenylowych i antyoksydacyjnych. Od lat znane są jej właściwości przeciwzapalne.

Wskazania: ekstrakt z aronii obniża ciśnienie tętnicze krwi. Polecany jest do regularnego stosowania osobom z nadciśnieniem, miażdżycą oraz cukrzycą. Warto pić jedną szklaneczkę soku z aronii dziennie. Jest doskonały dla dzieci, w tym dla dzieci z autyzmem ze względu na swoje właściwości. Jest wskazany przy chemio- i radioterapii oraz wszelkich alergiach.

Stosowanie: bardzo dobrze smakuje sok z aronii połączony z sokiem jabłkowym. Warto dodawać go do herbat. Jest bardzo dobrym zamiennikiem dla kawy.

Wszystkie opisy mają charakter informacyjny. Nie traktuj ich jako zaleceń.
Zanim użyjesz, zapytaj swojego lekarza.

Babka płesznik pochodzi z rejonów Morza Śródziemnego, rośnie w północnej Afryce i zachodniej Azji. Wysokość pojedynczego krzewu wynosi ok 30 cm. Łodygi są rozgałęzione, a liście małe i „lekko owłosione”. Z pąków wyrastają drobne, jasnobrunatne kwiaty. Małe brązowe nasionka ukryte są w torebkach w kształcie elipsy.

Działanie: nasiona babki płesznik zawierają duże ilości błonnika, białka, steroli oraz aukubinę. Rozpuszczają się w żołądku i jelitach, tworząc śluzowatą powłokę, dzięki czemu wchłaniają m.in. substancje gnilne i trujące oraz wolne rodniki, które są usuwane w naturalny sposób, nie obciążając krwi ani mózgu. Zapewniają odpowiednie oczyszczenie krwi, będące warunkiem dobrego ukrwienia głowy. Dodatkowo dochodzi do uregulowania procesu wypróżniania ponieważ łuski nasion babki płesznik zwiększają swoją pierwotną objętość ośmiokrotnie, pęcznieją i wspomagają perystaltykę jelit.

Wskazania: nasiona babki wspomagają prawidłowe funkcjonowanie żołądka i jelit. Są bardzo dobre w przywracaniu prawidłowej pracy mózgu. Zatem warto, by korzystali z ich dobrodziejstw ludzie narażeni na stres i borykający się z depresją.

Stosowanie: warto jeść dziennie 1–3 łyżeczki nasion. Należy popić jedną szklanką wody. Wino z babką płesznik wpływa bardzo dobrze na żołądek, jest dobre przy zaparciach i alergiach oraz wspiera prawidłowe funkcjonowanie mózgu.

Wszystkie opisy mają charakter informacyjny. Nie traktuj ich jako zaleceń.
Zanim użyjesz, zapytaj swojego lekarza.

Jest rośliną wieloletnią, rosnącą do wysokości 80 cm. Czosnek uprawiany jest od tysięcy lat i trudno jednoznacznie wskazać, skąd pochodzi. Uważa się, że pochodzi z Azji. Obecnie uprawia się go w ciepłych krajach, choć przyjął się również w Polsce. Jego właściwości doceniane były już przez starożytnych Egipcjan.

Działanie: występująca w czosnku allistatyna niszczy gronkowce. Czosnek zawiera związki hormonalne i antybiotyczne. W swoim działaniu zbliżony jest do kitu pszczelego. Preparaty z czosnku mają duże znaczenie w geriatrii, ponieważ istotnie wpływają na stan naczyń mózgowych, przepływ krwi i lepsze doprowadzenie tlenu do organizmu.

Wskazania: choroby układu oddechowego oraz pokarmowego, artretyzm, ogólne osłabienie. Potocznie uznaje się, że czosnek podawany jest na „silne serce i odwagę”. Można stosować również zewnętrznie np. w przypadku bólu ucha, ukąszenia owadów, odcisków.

Stosowanie: warto sięgać po polski czosnek i stosować go z umiarem. Wystarczą dwa ząbki na jedną porcję. Dodajemy go do zup, past, sałatek. Posmak czosnku w ustach osłabiają: lampka czerwonego wina, jak również żucie kminku lub goździków, a także zielona natka pietruszki czy zjedzenie jabłka.

Wszystkie opisy mają charakter informacyjny. Nie traktuj ich jako zaleceń.
Zanim użyjesz, zapytaj swojego lekarza.

Szklanka wody,
1 łyżeczka miodu,
Szczypta zmielonych goździków,
Szczypta kurkumy,
Szczypta pieprzu i odrobina oleju rzepakowego,
1/2 cytryny - wyciśnięty sok lub kieliszek soku z dzikiej róży,
2-3 plastry świeżego imbiru.

Do zagotowanej wody wrzucić goździki, kurkumę, imbir, pieprz i olej. Zamieszać. Po przestygnięciu dodać miód i cytrynę (lub sok z dzikiej róży). Jeszcze raz zamieszać. Napój jest gotowy do picia.

Karina

1/2 kg imbiru,
1/2 kg cytryn,
1/2 kg miodu.

Imbir obrać. Cytryny sparzyć wrzątkiem,
połowę obrać ze skórki. Oba składniki
pokroić na drobne kawałki i wycisnąć
w wyciskarce, po czym zmieszać z miodem
rozpuszczonym wcześniej w odrobinie letniej
wody. Wlać do słoików i wstawić do lodówki.
Pić każdego dnia 50 gram.

Kasia B. z GOGOLINA

400 g mąki orkiszowej,
250 g masła,
100 g miodu lub cukru trzcinowego,
200 g mielonych migdałów lub orzechów włoskich,
2 jajka,
20 g gałki muszkatołowej,
20 g cynamonu cejlońskiego,
5 g zmielonych goździków,
Szczypta soli, wody według potrzeby.

Do mąki dodać masło pokrojone w kawałki, migdały lub orzechy, przyprawy, miód lub cukier trzcinowy, jajka oraz wodę. Wszystko razem zagnieść. Odstawić do lodówki na 30 min. Po wyjęciu z lodówki rozwałkować na grubość 2-3 mm i wycinać ciasteczka. Rozłożyć na blaszce wyłożonej papierem do pieczenia. Piec ok. 8 min w temperaturze 180 stopni C.

Zespół OMMM na bazie zaleceń św. Hildegardy

100 sztuk koszyczków z kwiatów bzu,
10 l wody,
1 kg cytryn,
1 kg cukru,
1 kg miodu,
4 łyżki rumu (według uznania).

Cytryny wycisnąć, a 2 obrać i pokroić w plastry. Wszystkie składniki wymieszać, pozostawić przez 48 h. Następnie czysty sok przelać do sterylnych słoików i zagotować. Przechowywać w chłodnym, ciemnym miejscu.

Ciocia Teresa i Karin z Dobrodzienia

1 sałata rzymska,
1 mandarynka,
Pęczek koperku,
5 migdałów,
limonki lub łyżeczka octu winnego,
Szczypta bertramu,
Szczypta galgantu.

Opłukaną sałatę porwać na kawałki, dodać
pokrojoną mandarynkę. Migdały uprażyć na patelni
lub w piecu, można je wcześniej obrać ze skórki.
Posiekać koperek. Wymieszać wszystkie składniki,
posypać bertramem, galgantem, skropić sokiem
z limonki lub octem winnym.

Karina

1 kg owoców aronii, wcześniej zamrożonych,
kg cukru trzcinowego,
5 litrów wody.

Wszystkie składniki gotować ok. 20 min.
Następnie czysty sok przelać do sterylnych
słoików i pasteryzować.
Przechowywać w ciemnym i chłodnym
pomieszczeniu.

Karina

1/2 szklanki płatków orkiszowych,
1 szklanka wody,
1/2 jabłka – krojone na plasterki,
3-4 daktyle (wcześniej sparzone) lub mała łyżeczka miodu,
1/3 łyżeczki cynamonu cejlońskiego,
szczypta galgantu,
szczypta bertramu.

Płatki z wodą gotować 15 min. na małym ogniu,
po 5 min. dodać pokrojone jabłko i daktyle.
Na koniec posypać cynamonem cejlońskim,
galgantem i bertramem. Miód dodać po lekkim
ostygnięciu owsianki. Porcja dla 2 osób.

Zespół OMMM na bazie zaleceń św. Hildegardy

60 g czarnych oliwek,
20 do 30 g kaparów,
4 sardynki,
Pieprz do smaku,
1-2 ząbki czosnku,
Szczypta bertramu,
Szczypta galgantu.

Przez pół godziny odsączać oliwki i kapary.
Następnie przy użyciu blendera zmiksować
oba składniki z sardynkami z puszki. Wcześniej
wyjąć ości z rybek. Następnie dodać wyciśnięty
czosnek i przyprawy. Wszystko wymieszać. Gotowe.
Smakuje wyśmienicie z krakersami lub na kanapce.

Karina

Strona redakcyjna

Table of Contents

- Spis treści
- Rozdział 1 - Moja historia
- Rozdział 2 - Eksperckim okiem
- Rozdział 3 - Domowa apteczka opolskiej mamy
- Strona redakcyjna